Những bức ảnh biến phố thành ký ức chung
Ảnh Sài Gòn xưa là những tư liệu hình ảnh lưu giữ diện mạo đường phố, con người và sinh hoạt thường nhật của thành phố ở các thời điểm khác nhau, giúp người xem đối chiếu quá khứ với hiện tại. Sức gợi của chúng nằm ở những chi tiết tưởng nhỏ: dáng xe, quầy hàng, trang phục và dòng người cùng chia sẻ một con phố. Hai nguồn ảnh đặt cạnh nhau tạo nên một câu chuyện nhiều lớp: Ed Kashi ghi nhịp sống trên đường phố năm 1994, còn triển lãm ảnh cộng đồng kết nối hình ảnh chợ xưa với tác phẩm đương đại. Đây không chỉ là cuộc hoài niệm về một thành phố đã đổi khác. Đó còn là lời nhắc rằng ký ức đô thị được tạo nên từ những cảnh đời bình dị, và nhiếp ảnh giúp ta nhìn thấy điều gì còn tiếp nối giữa các thế hệ.
Sáng 31/10/2026, triển lãm “Từ ký ức đô thị đến công nghiệp văn hóa” diễn ra tại Đài Phát thanh và Truyền hình TP.HCM, giới thiệu ảnh tư liệu, tác phẩm đương đại, sách ảnh và máy ảnh qua nhiều thế hệ. Việc gom những chất liệu ấy vào cùng một không gian là lựa chọn đáng giá: lịch sử không bị đóng khung trong ảnh cũ, còn đời sống hôm nay không bị tách khỏi những dấu vết đã làm nên thành phố.
Hai tuần nhìn Sài Gòn từ yên sau xe máy
Bộ ảnh đen trắng “Sài Gòn trên những bánh xe” cho thấy Ed Kashi chọn cách tiếp cận gần như hòa vào dòng chuyển động. Năm 1994, nhiếp ảnh gia người Mỹ thuê một tài xế trẻ, ngồi phía sau xe máy và rong ruổi suốt hai tuần để ghi lại những khoảnh khắc đời thường khắp Sài Gòn. Thay vì bám vào kế hoạch ban đầu về văn hóa giới trẻ, ông để đường phố dẫn mình đến đề tài xe máy.
Trong ảnh TP.HCM 1994, xe hai bánh không chỉ là phương tiện mà còn là phần mở rộng của sinh kế: người dân chở hàng hóa, vật liệu và nhiều món đồ cồng kềnh giữa phố đông. Cách chụp từ một chiếc xe đang chạy đem lại góc nhìn sống động, dù phải ngồi hàng giờ trên yên xe là thử thách lớn với Kashi. Chính sự vất vả ấy dường như góp phần tạo nên cảm giác nhập cuộc trong loạt nhiếp ảnh đường phố này. Hơn ba thập kỷ sau, những khuôn hình vẫn được chia sẻ rộng rãi, bởi chúng ghi lại không chỉ giao thông mà cả sự nhanh nhẹn, tháo vát của con người trong một thành phố đang vận động.
Chợ cũ, máy ảnh cũ và thành phố đang sống
Tại triển lãm ảnh cộng đồng, hình ảnh chợ Bến Thành, chợ Bình Tây và những con phố xưa gợi lại một diện mạo đô thị với xe cộ, cửa hiệu và dòng người. Một số địa điểm vẫn còn đó, nhưng cảnh quan và nhịp sống quanh chúng đã thay đổi. Những chiếc máy ảnh phim Nikon, Pentax và Argus được trưng bày bên cạnh ảnh tư liệu, tạo thêm một lớp đối chiếu: không chỉ thành phố đổi thay, mà công cụ ghi lại thành phố cũng mang dấu ấn thời gian.
Điều làm triển lãm có sức sống là ảnh cũ không đứng riêng như kỷ vật. Các tác phẩm đương đại tiếp tục ghi lại cảnh quan, sinh hoạt cộng đồng và những nét văn hóa như đờn ca tài tử, hát bội. Vì thế, người xem có thể chuyển mắt từ một góc chợ trong quá khứ sang đời sống hiện tại mà không cần xem hai thời kỳ như hai thế giới xa lạ. Ảnh tư liệu lưu dấu những gì đã qua; ảnh hôm nay cho thấy thành phố vẫn đang tự viết tiếp câu chuyện của mình.
Đối chiếu để thấy điều còn tiếp nối
Đặt bộ ảnh của Kashi cạnh những hình ảnh trong triển lãm, ta thấy một điểm chung đáng chú ý: thành phố hiện ra rõ nhất qua con người đang làm việc, di chuyển và gặp gỡ. Những phương tiện, mặt tiền hay khu chợ có thể đổi khác, nhưng sự năng động và tính cộng đồng vẫn là mạch nối giữa các khuôn hình. Kashi từng bày tỏ hy vọng người xem, nhất là thế hệ trẻ, cảm nhận được niềm tự hào về xã hội, văn hóa và lối sống TP.HCM năm 1994.
Giá trị của việc đối chiếu không nằm ở câu hỏi ngày xưa hay hôm nay đẹp hơn. Nó nằm ở khả năng nhận ra những điều thành phố đã mất, những gì vẫn còn và những chuyển động đang hình thành. Kashi chưa có dịp trở lại TP.HCM, nhưng ảnh của ông vẫn tiếp tục gặp gỡ công chúng sau nhiều thập kỷ. Cùng với triển lãm, chúng nhắc rằng ký ức đô thị không phải một cuốn album khép kín: mỗi thế hệ có thể đọc lại nó và bổ sung góc nhìn của riêng mình.
