Công nghệ là phương tiện, sáng tạo vẫn là đích đến
Giáo dục nghệ thuật trong kỷ nguyên số là quá trình kết hợp công nghệ với thực hành sáng tạo, cảm thụ thẩm mỹ và những giá trị nhân văn để người học phát triển năng lực riêng. Vì thế, đưa AI vào lớp học không thể chỉ có nghĩa là dạy cách vận hành công cụ. AI và chuyển đổi số đang tác động trực tiếp đến nghệ thuật; sinh viên đã dùng công cụ tạo sinh để làm hình ảnh, phối khí hay viết lời trong thời gian ngắn. Tốc độ ấy hữu ích, nhưng không tự chứng minh rằng người học đã biết quan sát, lựa chọn, biểu đạt hay chịu trách nhiệm với tác phẩm. Nếu chương trình chỉ chấm khả năng tạo sản phẩm nhanh, nhà trường sẽ nhầm đầu ra của phần mềm với năng lực nghệ thuật. Công nghệ nên mở thêm phương án cho người học, còn câu hỏi, chủ ý và quyết định sáng tạo phải thuộc về họ.
Đây là vấn đề được đặt ra tại Hội thảo khoa học quốc tế lần thứ 4 “Hệ sinh thái giáo dục nghệ thuật Việt Nam trong kỷ nguyên số”, do Trường Đại học Sư phạm Nghệ thuật Trung ương tổ chức ngày 6/11/2026. Hội thảo nhận hơn 170 tham luận và chọn 145 bài qua phản biện độc lập để đưa vào kỷ yếu. Quy mô trao đổi cho thấy chuyển đổi số không còn là câu chuyện phụ trợ của một vài lớp học; nó đòi hỏi nhà trường xác định rõ AI tham gia đến đâu và năng lực nào vẫn cần được hình thành bằng trải nghiệm của con người.
Dạy dùng công cụ thôi là chưa đủ
Một chương trình đào tạo tốt không nên biến công nghệ trong giảng dạy thành danh sách thao tác cần ghi nhớ. Công cụ có thể giúp sinh viên thử nhiều cách thể hiện, tiếp cận học liệu số hoặc hình dung nhanh một ý tưởng; nhưng hiểu công cụ không đồng nghĩa với hiểu nghệ thuật. Người học còn phải biết vì sao chọn một hình thức, chất liệu hay nhịp điệu, và lựa chọn ấy liên hệ thế nào với trải nghiệm cá nhân cùng bối cảnh văn hóa. Đó là điểm mấu chốt của đào tạo mỹ thuật số: kỹ năng số cần đi cùng tư duy tạo hình, khả năng phản biện và ý thức về nguồn gốc của hình ảnh, dữ liệu sử dụng. Nếu thiếu những nền tảng này, lớp học có thể tạo ra nhiều sản phẩm trơn tru nhưng ít dấu ấn cá nhân.
Nhà trường cần rà soát cách giao bài và đánh giá để phân biệt đóng góp của người học với phần do AI tạo ra, đồng thời hướng dẫn minh bạch về quyền tác giả, sở hữu trí tuệ và đạo đức nghề nghiệp. Một bài tập có thể yêu cầu sinh viên lưu lại quá trình phát triển ý tưởng, giải thích các lựa chọn và nhận xét giới hạn của công cụ. Cách đánh giá như vậy không nhằm cấm AI, mà buộc người học thể hiện rõ phần sáng tạo của mình. Đổi mới quy chế, phương pháp giảng dạy và đánh giá là cần thiết để công nghệ hỗ trợ năng lực chuyên môn, thay vì che khuất tư duy độc lập.
Sáng tác phải hiện diện trong quá trình đào tạo
AI có thể đề xuất hình ảnh hay giai điệu, nhưng không thể thay thế việc người học tự quan sát, thử nghiệm, thất bại rồi điều chỉnh. Chính quá trình ấy làm nên sáng tạo nghệ thuật và giúp sinh viên nhận ra điều gì có ý nghĩa với mình. Với cơ sở đào tạo sư phạm nghệ thuật, hoạt động sáng tác là nền tảng nâng cao chất lượng giảng dạy; giảng viên có trải nghiệm sáng tạo thực tế có thể đưa vào bài học những hiểu biết vượt khỏi lý thuyết. Bởi vậy, triển lãm, thực hành và trao đổi trực tiếp với nghệ sĩ không nên bị xem là phần trang trí bên lề chương trình. Chúng tạo môi trường để người học nhìn thấy nhiều cách làm, thử nghiệm chất liệu và hình thành bản sắc riêng.
Triển lãm Mỹ thuật quốc tế lần thứ II năm 2026 với chủ đề “Hòa sắc hội nhập” khai mạc tại Hà Nội chiều 5/11, quy tụ họa sĩ, giảng viên, nhà nghiên cứu và người học trong nước, quốc tế. Ý nghĩa đào tạo của sự kiện nằm ở chỗ tác phẩm được đặt trong đối thoại: người học có thể tiếp cận mỹ thuật đương đại, học từ kinh nghiệm sáng tác và kết nối lý thuyết với thực hành. Khi công nghệ hiện diện ngày càng nhiều, những cơ hội gặp gỡ và sáng tác thực chất càng cần được bảo vệ, chứ không thể bị thay bằng việc hoàn thành sản phẩm trên màn hình.
Bảo vệ chiều sâu nhân văn trong lớp học số
Giáo dục nghệ thuật không chỉ đào tạo người làm nghề; nó còn nuôi dưỡng khả năng cảm nhận cái đẹp, biểu đạt cảm xúc và trân trọng bản sắc văn hóa. Trong môi trường tràn ngập hình ảnh và âm thanh được tạo nhanh, nghệ thuật giúp người học chậm lại để quan sát, lắng nghe và suy ngẫm. Vì vậy, dùng AI hiệu quả không thể chỉ đo bằng số công cụ sinh viên biết vận hành hay số sản phẩm hoàn thành. Cần hỏi thêm: người học có thể giải thích lựa chọn của mình không, có nhận biết giới hạn của công nghệ không, và tác phẩm có phản ánh một cách nhìn riêng không? Những tiêu chí ấy giữ cho lớp học số hướng tới con người, thay vì chạy theo sự tiện lợi.
Hệ sinh thái đào tạo cũng cần nối nhà trường với giảng viên, nghệ sĩ, nghệ nhân, bảo tàng và cộng đồng nắm giữ di sản; học liệu số sẽ có giá trị hơn khi tri thức văn hóa được đưa vào bài giảng và sinh viên có cơ hội thực hành. Trọng tâm tiếp theo được đặt ra là chuyển các quan hệ hợp tác thành nghiên cứu chung, chương trình liên kết, trao đổi giảng viên và sinh viên. Kết luận nên rõ ràng: công nghệ có chỗ đứng trong giáo dục nghệ thuật, nhưng không được quyết định thay người học sáng tạo điều gì và vì sao. Muốn AI hỗ trợ thay vì lấn át, nhà trường phải giữ sáng tác ở trung tâm, đặt ra nguyên tắc minh bạch và coi giá trị nhân văn là thước đo của đổi mới.
