Từ quan hệ hỗ trợ sang cùng kiến tạo giá trị
Hợp tác kinh tế Việt Nam – Nhật Bản là quan hệ song phương đang chuyển từ mô hình Nhật Bản chủ yếu cung cấp vốn và công nghệ sang cùng đầu tư, xây dựng và vận hành các hoạt động tạo giá trị. Đây không chỉ là thay đổi về cách gọi; nó phản ánh năng lực kinh tế và công nghệ của Việt Nam đã tiến lên.
Nhân dịp Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm thăm Nhật Bản, Giáo sư Kenichi Ohno, Giáo sư danh dự Viện Nghiên cứu Chính sách Quốc gia Nhật Bản, nhận định tiến bộ về thu nhập và trình độ công nghệ đang mở đường cho một giai đoạn mới trong quan hệ hai nước. Nhận định này đáng chú ý vì nó đặt Việt Nam vào vị thế đối tác có khả năng đóng góp, thay vì chỉ là nơi tiếp nhận nguồn lực. Giáo sư Ohno cũng cho rằng định hướng chung về hợp tác bình đẳng, tương hỗ cần đi trước, còn chính sách và dự án cụ thể tiếp tục được hoàn thiện trên nền tảng ấy. Với kinh tế Việt Nhật, bước chuyển này là cơ hội để hai bên chia sẻ cả trách nhiệm lẫn lợi ích.
Tăng trưởng tạo dư địa, công nghệ quyết định chất lượng
Cơ hội mới không chỉ đến từ quy mô tăng trưởng mà còn từ lựa chọn nâng cấp mô hình phát triển. Việt Nam đang thúc đẩy hiện đại hóa kinh tế – xã hội, đặt khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số vào vai trò động lực. Đây là hướng đi phù hợp để quan hệ song phương dịch chuyển từ mở rộng thương mại, đầu tư sang hợp tác có giá trị gia tăng cao hơn.
Trong nửa đầu năm 2026, GDP Việt Nam tăng 8,18% so với cùng kỳ; công nghiệp và xây dựng tăng 9,81%, còn dịch vụ tăng 8,09%. Những con số ấy tạo sức hút, nhưng không tự bảo đảm bước tiến công nghệ. Điều quan trọng là biến nhu cầu phát triển thành năng lực sản xuất, nhân lực và doanh nghiệp có thể tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị. Các lĩnh vực năng lượng, khoáng sản thiết yếu, bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, công nghệ vũ trụ và chuyển đổi xanh mở ra hướng hợp tác rộng hơn. Công nghệ Việt Nam sẽ là thước đo Việt Nam có thể chủ động đến đâu trong những lĩnh vực này.
Đối tác chủ động cần làm chủ công nghệ
Việt Nam đang có thêm cơ sở để tham gia quan hệ hợp tác với vai trò chủ động hơn: vừa là cứ điểm sản xuất, vừa là thị trường, đồng thời cung cấp nhân lực và doanh nghiệp công nghệ. Giáo sư Trần Văn Thọ nhận xét quan hệ kinh tế gần đây đa dạng hơn và bắt đầu có khuynh hướng hai chiều. Cộng đồng người Việt tại Nhật Bản, gồm nhiều trí thức và doanh nhân trẻ hoạt động trong lĩnh vực công nghệ thông tin, cũng góp phần tạo nên nhịp kết nối mới.
Song vị thế đối tác không được xác lập chỉ bằng tăng trưởng hay số dự án. Giáo sư Kenichi Ohno nhấn mạnh Việt Nam cần nhanh chóng làm chủ công nghệ tiếp nhận từ nước ngoài. Nếu thiếu năng lực hấp thụ, doanh nghiệp trong nước dễ bị giới hạn ở khâu sản xuất theo yêu cầu của đối tác; nếu có khả năng nghiên cứu, cải tiến và đào tạo nhân lực, họ có thể tham gia sâu hơn vào thiết kế, vận hành và phát triển sản phẩm. Vì vậy, hợp tác Việt Nhật nên gắn chuyển giao công nghệ với mục tiêu nâng năng lực trong nước, thay vì chỉ tính thành công bằng quy mô vốn hoặc số cơ sở được xây dựng.
Niềm tin chiến lược phải đi cùng kết quả thiết thực
Niềm tin chiến lược là nền tảng để hai nước mở rộng hợp tác sang những lĩnh vực gắn với an ninh kinh tế, chuỗi cung ứng và ổn định khu vực. Giáo sư Trần Văn Thọ cho rằng định hướng hợp tác vì lợi ích lâu dài đã tạo cơ sở tin cậy cho quan hệ tương lai; trên nền tảng đó, hai nước có thể phối hợp bảo đảm chuỗi cung ứng và thúc đẩy các cơ chế duy trì hòa bình, ổn định. Nhưng niềm tin sẽ khó bền nếu không được chuyển thành dự án có lợi ích rõ ràng cho cả hai bên.
Các cuộc tiếp xúc cấp cao trong năm 2026 đã nêu những lĩnh vực hợp tác thế hệ mới như năng lượng, khoáng sản thiết yếu, trí tuệ nhân tạo, bán dẫn và công nghệ vũ trụ. Bước tiếp theo nên là chọn một số dự án trọng điểm, xác định kết quả cụ thể và bảo đảm doanh nghiệp, người lao động cùng hưởng lợi. Hơn 681.100 người Việt Nam cư trú tại Nhật Bản vào cuối năm 2025, nên chất lượng hợp tác còn được cảm nhận qua điều kiện hòa nhập, bảo vệ người lao động và cơ hội làm việc an toàn. Kết luận, giai đoạn mới chỉ thành công khi năng lực Việt Nam được nâng lên, niềm tin được củng cố bằng hành động và lợi ích song phương trở nên hữu hình.
