Năng lực mới làm đổi thế hợp tác
Quan hệ kinh tế bình đẳng Việt Nam–Nhật Bản là mô hình hai nước cùng đóng góp, đầu tư, xây dựng và vận hành hoạt động kinh doanh, thay vì để hỗ trợ và nguồn lực chủ yếu chảy theo một chiều. Những bước tiến về thu nhập, năng lực công nghệ và trình độ phát triển của Việt Nam đang tạo tiền đề cho sự chuyển dịch ấy.
Nhân dịp Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm thăm Nhật Bản, Giáo sư Kenichi Ohno, Giáo sư danh dự Viện Nghiên cứu Chính sách Quốc gia Nhật Bản, đã trao đổi về triển vọng hợp tác song phương và những điều Việt Nam cần làm để hiện thực hóa mục tiêu phát triển. Nhận định đáng chú ý của ông không chỉ là cơ hội mở rộng hợp tác, mà là thay đổi vai trò của Việt Nam: từ nơi tiếp nhận vốn, công nghệ sang bên có thể cùng thiết kế và vận hành giá trị.
Đà thay đổi có cơ sở thực tế. Việt Nam trở thành nước thu nhập trung bình thấp vào năm 2008 và trung bình cao vào năm 2025. Mốc này không tự động xóa chênh lệch về năng suất hay công nghệ, nhưng cho thấy quan hệ không thể mãi dựa trên cách nhìn Việt Nam chỉ là cứ điểm sản xuất. Hợp tác Việt Nhật sẽ thuyết phục hơn khi phản ánh năng lực ngày càng tăng của cả hai phía.
Từ hỗ trợ sang cùng tạo giá trị
Trong nhiều năm, Nhật Bản giữ vai trò lớn về vốn ưu đãi và đầu tư, còn dòng vốn và công nghệ phần nhiều đi từ Nhật sang Việt Nam. Giáo sư Trần Văn Thọ nhận xét quan hệ kinh tế gần đây đa dạng hơn và bắt đầu có khuynh hướng song chiều. Đây là lý do mô hình cũ cần được cập nhật: một nền kinh tế Việt Nam lớn hơn, tăng trưởng nhanh và có năng lực công nghệ mới vừa cần đối tác, vừa có thể đóng góp tri thức, nhân lực và thị trường.
Sự chuyển dịch đã hiện rõ trong cộng đồng người Việt tại Nhật. Hơn 600.000 người Việt đang sinh sống ở nước này; trong đó có nhiều trí thức và doanh nhân trẻ khởi nghiệp thành công, nhất là trong công nghệ thông tin. Cùng lúc, Việt Nam không còn chỉ là cứ điểm sản xuất: quy mô dân số và tăng trưởng khiến thị trường trong nước hấp dẫn hơn, còn đầu tư Nhật Bản mở rộng sang thương mại, dịch vụ và logistics.
Vì thế, mục tiêu không nên là tăng số dự án bằng mọi giá, mà là tạo quan hệ đối tác kinh tế trong đó hai bên cùng xây dựng năng lực và chia sẻ lợi ích. Việc lãnh đạo hai nước nêu rõ định hướng hợp tác bình đẳng có thể tạo khuôn khổ; các dự án cụ thể cần chứng minh được lợi ích tương hỗ thay vì chỉ nối dài mô hình hỗ trợ trước đây.
Công nghệ là phép thử của bình đẳng
Hợp tác sâu hơn sẽ phụ thuộc vào việc Việt Nam có làm chủ được công nghệ tiếp nhận hay không. Giáo sư Ohno nhấn mạnh yêu cầu nhanh chóng làm chủ công nghệ nước ngoài trong phát triển công nghiệp. Nếu chỉ nhập máy móc và quy trình mà không tích lũy năng lực thiết kế, cải tiến và vận hành, Việt Nam vẫn ở vị trí phụ thuộc, dù dòng vốn đầu tư có tăng.
Những lĩnh vực được nêu cho giai đoạn tới gồm bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và đào tạo nhân lực chất lượng cao. Đây không phải danh sách để tô điểm cho quan hệ, mà là những phép thử cụ thể: doanh nghiệp Việt có tham gia được vào khâu có giá trị cao không, người lao động có kỹ năng phù hợp không, và kết quả nghiên cứu có thể đi vào sản xuất hay không?
Niềm tin chiến lược tích lũy từ hợp tác lâu dài tạo điều kiện để hai nước tiến xa hơn, từ các dự án riêng lẻ sang phối hợp về an ninh kinh tế và chuỗi cung ứng. Nhưng niềm tin chỉ có sức nặng khi đi cùng năng lực đổi mới và cam kết thực thi. Với kinh tế Việt Nhật, cơ hội lớn nằm ở việc biến công nghệ Việt Nam từ điểm thu hút đầu tư thành nền tảng để cùng phát triển sản phẩm, doanh nghiệp và chuỗi giá trị.
Muốn bình đẳng, phải nâng chất lượng thực thi
Rào cản lớn nhất không hẳn là thiếu định hướng. Việt Nam đã xác định các ưu tiên về khoa học, công nghệ, hội nhập, hạ tầng và phát triển địa phương; vấn đề là biến mục tiêu thành chính sách đủ cụ thể và được thực hiện đến nơi đến chốn. Giáo sư Ohno cho rằng chất lượng hoạch định chính sách là khác biệt quan trọng giữa những nền kinh tế đạt thu nhập cao và những nước có nguy cơ mắc bẫy thu nhập trung bình.
Hợp tác với Nhật Bản vì vậy không nên chỉ được hiểu là tiếp nhận vốn hay kinh nghiệm. Việt Nam cần học cách thiết kế chính sách, phối hợp thực thi và đánh giá kết quả, đồng thời tạo điều kiện để doanh nghiệp trong nước tham gia các dự án công nghệ. Một khuôn khổ mới sẽ thiếu sức sống nếu thủ tục kéo dài, mục tiêu mơ hồ hoặc trách nhiệm giữa các cơ quan không rõ.
Bước tiếp theo cần là tuyên bố chung về định hướng kinh tế hướng tới tương lai, đi kèm một số dự án trọng điểm có kết quả rõ ràng và ý nghĩa với cả hai nước. Diễn đàn hợp tác địa phương Việt Nam–Nhật Bản đã được tổ chức hai lần, tại Quảng Ninh năm 2025 và tại Huế năm 2026, cho thấy hợp tác không chỉ nằm ở cấp trung ương. Cơ hội sẽ trở nên hữu hình hơn khi niềm tin chiến lược được chuyển thành việc làm, đào tạo và hoạt động kinh doanh cụ thể.
