Đà tăng trở lại sau nửa đầu năm khó khăn
Cá ngừ Việt Nam là nhóm thủy sản xuất khẩu có vị trí đáng kể tại thị trường Mỹ, nơi nhu cầu nguyên liệu và năng lực đáp ứng tiêu chuẩn nhập khẩu cùng quyết định khả năng giữ đơn hàng. Trong 9 tháng đầu năm, xuất khẩu cá ngừ sang Mỹ đạt hơn 7.300 tỷ đồng, tăng 9% so với cùng kỳ; Mỹ tiếp tục là thị trường lớn nhất, chiếm gần 39% tổng kim ngạch cá ngừ Việt Nam. Kết quả này đáng chú ý vì xuất khẩu từng giảm trong 5 tháng đầu năm, trước khi phục hồi từ tháng 6. Riêng bốn tháng từ tháng 6 đến tháng 9, kim ngạch xuất khẩu cá ngừ đạt hơn 353 triệu USD, tăng khoảng 19% so với cùng kỳ. Thị trường Mỹ vì vậy không chỉ là điểm sáng riêng của ngành cá ngừ mà còn góp phần đưa kim ngạch toàn ngành thủy sản trở lại đà tăng trưởng.
Tuy nhiên, nhịp tăng này không đồng nghĩa nhu cầu đã hồi phục trên diện rộng. Tổng nhập khẩu cá ngừ của Mỹ trong 8 tháng đầu năm suy giảm, nên kết quả của Việt Nam phản ánh khả năng giành thêm cơ hội trong một thị trường cạnh tranh hơn là sức mua chung đã bật lên. Đây là tín hiệu tích cực, nhưng doanh nghiệp không nên xem nó như bảo đảm cho các đơn hàng tiếp theo.
Cơ hội hiện tại có thể đến từ những yếu tố ngắn hạn
Động lực xuất khẩu cá ngừ chủ yếu đến từ thịt và thăn cá ngừ đông lạnh, nhóm hàng chủ lực của Việt Nam tại Mỹ; cá ngừ đóng hộp chỉ tăng nhẹ. Khác biệt này cho thấy sự phục hồi tập trung nhiều hơn ở nguyên liệu phục vụ chế biến, thay vì lan đều sang thành phẩm tiêu dùng. Việc các đối thủ điều chỉnh sản lượng cũng tạo khoảng trống để doanh nghiệp Việt Nam tăng nguồn cung, nhưng lợi thế ấy có thể đổi chiều khi đối thủ trở lại.
Một yếu tố khác thúc đẩy đơn hàng là bất định về chính sách thuế của Mỹ. Trước khả năng thay đổi, một số nhà nhập khẩu đã ký hợp đồng và nhận hàng sớm để chủ động nguồn cung, hạn chế rủi ro chi phí tăng. Cách mua hàng này có thể làm kim ngạch tăng trong ngắn hạn, nhưng cũng khiến doanh nghiệp cần phân biệt rõ giữa nhu cầu bền vững và hoạt động gom hàng trước thời điểm chính sách đổi thay. Tăng trưởng hiện nay có giá trị, song chất lượng đơn hàng và khả năng duy trì sau giai đoạn mua sớm mới là thước đo chắc chắn hơn.
Truy xuất nguồn gốc sẽ quyết định khả năng giữ thị phần
Sức ép lớn nhất không chỉ nằm ở cạnh tranh nguồn cung hay chi phí, mà còn ở khả năng chứng minh cá được khai thác hợp pháp và thông tin trên nhãn hàng chính xác. Mỹ đang tăng cường kiểm soát thủy sản nhập khẩu để ngăn khai thác bất hợp pháp và gian lận xuất xứ. Theo quy định mới, Viện Tiêu chuẩn và Công nghệ Quốc gia Mỹ sẽ phối hợp với Cơ quan Quản lý Khí quyển và Đại dương Mỹ xây dựng phương pháp tiêu chuẩn xác định xuất xứ của cá hồng và một số loài cá ngừ nhập khẩu. Mỹ cũng dự kiến phát triển công cụ kiểm tra nhanh tại hiện trường, bổ sung phương pháp khoa học bên cạnh hồ sơ truy xuất truyền thống.
Với doanh nghiệp, truy xuất nguồn gốc vì thế không còn là khâu giấy tờ có thể xử lý sau khi chốt đơn. Hồ sơ khai thác, tính minh bạch của chuỗi cung ứng và độ chính xác của nhãn hàng sẽ ngày càng ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng duy trì thị phần. Doanh nghiệp không chứng minh được nguồn gốc đáng tin cậy có nguy cơ mất lợi thế, ngay cả khi giá và nguồn cung phù hợp. Đây là phép thử dài hạn mà đà tăng kim ngạch chưa thể thay thế.
Phục hồi cần đi cùng năng lực đáp ứng tiêu chuẩn
Số liệu toàn ngành cho thấy xuất khẩu cá ngừ Việt Nam đạt gần 720 triệu USD trong 9 tháng, tăng 6% so với cùng kỳ; riêng tháng 9 đạt gần 86 triệu USD, tăng 18% và là tháng tăng trưởng thứ tư liên tiếp. Mỹ đóng góp đáng kể vào kết quả đó, nhưng phụ thuộc quá nhiều vào một thị trường lớn cũng khiến doanh nghiệp dễ chịu tác động khi thuế, yêu cầu nhập khẩu hoặc nguồn cung đối thủ thay đổi.
Mở rộng thị trường có thể giúp giảm rủi ro tập trung, song không phải giải pháp tức thời: Hiệp định thương mại tự do Việt Nam – EFTA được kỳ vọng mở thêm cơ hội với Thụy Sĩ, Na Uy, Iceland và Liechtenstein, nhưng chưa có hiệu lực nên ưu đãi thuế quan chưa thể áp dụng ngay. Trước mắt, hướng đi thuyết phục nhất là củng cố năng lực truy xuất, chứng nhận và quản lý chuỗi cung ứng, đồng thời theo sát chính sách thương mại. Đà phục hồi tại Mỹ là cơ hội thật, nhưng chỉ trở thành tăng trưởng bền vững nếu cá ngừ Việt Nam chứng minh được nguồn gốc rõ ràng và giữ sức cạnh tranh khi lợi thế nguồn cung ngắn hạn qua đi.
