Di sản đường sắt là nguồn lực kinh tế, không chỉ là ký ức
Du lịch đường sắt là cách tổ chức hành trình trên tàu và tại nhà ga thành trải nghiệm văn hóa, kết nối cảnh quan, lịch sử và đời sống địa phương với nhu cầu đi lại hiện đại. Đây là hướng đi đáng theo đuổi, bởi đường sắt Việt Nam có chất liệu lịch sử đủ dày để tạo khác biệt trong thị trường du lịch.
Ngày 30.10.2026, nhân kỷ niệm 145 năm hình thành, phát triển và 80 năm Ngày truyền thống ngành, Bộ Biên tập Tạp chí Cộng sản cùng Tập đoàn Đường sắt Việt Nam tổ chức hội thảo khoa học cấp Bộ về phát huy di sản và nguồn lực văn hóa trong chiến lược kinh tế, du lịch. Hội thảo do PGS, TS Dương Trung Ý, Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hoàng Đạo Cương và Chủ tịch Tập đoàn Đặng Sỹ Mạnh đồng chủ trì; gần 200 đại biểu tham dự.
Quy mô và chủ đề sự kiện cho thấy ngành đang đặt văn hóa đường sắt vào bài toán phát triển, quảng bá hình ảnh và sức mạnh mềm quốc gia. Đây là bước chuyển cần thiết: giá trị lịch sử chỉ trở thành nguồn lực khi được kể lại, trải nghiệm và gắn với sinh kế hiện tại, thay vì chỉ được lưu giữ như một dấu mốc.
Từ thanh ray, câu chuyện nghề đến hành trình có bản sắc
Di sản đường sắt có cả phần hữu hình lẫn phi vật thể: từ thanh ray, tà vẹt, nhà ga, công trình kỹ thuật và cảnh quan đến ký ức cộng đồng, chuyện nghề cùng tinh thần lao động qua các thế hệ. Muốn biến kho tư liệu ấy thành trải nghiệm, ngành cần nhìn di sản qua ba lớp: “Hình” là công trình và đoàn tàu; “Lý” là câu chuyện lịch sử; “Khí” là nhịp sống, tiếng còi và con người trên mỗi cung đường.
Một số sản phẩm đã thử mở lối: tàu “Hoa Phượng Đỏ”, “Hà Nội 5 cửa ô”, “Hành trình đêm Đà Lạt”, các tuyến kết nối di sản miền Trung và tàu cao cấp “SJourney”. Phong trào “Đường tàu – Đường hoa” cũng gợi cách để mỗi ga trở thành điểm đến, thay vì chỉ là nơi lên xuống. Hai chuyến Huế – Đà Nẵng và Đà Nẵng – Nha Trang lần lượt đứng thứ 10 và 14 trong danh sách 20 đoàn tàu hỏa đẹp nhất thế giới năm 2026 của Condé Nast Traveler.
Đó là tín hiệu đáng mừng, nhưng một chuyến tàu đẹp chưa đủ tạo hệ sinh thái du lịch đường sắt. Khách cần được dẫn dắt qua câu chuyện vùng miền, ẩm thực và điểm đến; người dân địa phương cần có phần trong chuỗi giá trị. Khi ấy, trải nghiệm mới có chiều sâu, thay vì dừng ở thiết kế nội thất hay cảnh đẹp ngoài cửa sổ.
Bảo tồn phải đi cùng hiện đại hóa và tiện ích cho hành khách
Bảo tồn không có nghĩa giữ nguyên mọi thứ bất chấp nhu cầu đi lại. Ngược lại, muốn di sản tiếp tục sống, ngành phải cải thiện hạ tầng, chất lượng dịch vụ và khả năng tiếp cận, đồng thời gìn giữ những yếu tố tạo nên bản sắc. Các đoàn tàu chất lượng cao trên những tuyến huyết mạch như Hà Nội – Đà Nẵng, Hà Nội – Hải Phòng và TP.HCM – Nha Trang đã được nâng cấp nội thất, dịch vụ thân thiện và kết hợp văn hóa bản địa, thu hút khách trong nước lẫn quốc tế.
Tuyến Hà Nội – TP.HCM dài 1.726 km nhiều năm liền được các tạp chí quốc tế bình chọn là tuyến đường đáng trải nghiệm; đó là lợi thế, nhưng cũng đặt ra yêu cầu về độ tin cậy và sự thoải mái suốt hành trình. Khách du lịch không nên phải đánh đổi tiện nghi để có cảm giác hoài cổ. Nhà ga có thể giữ kiến trúc đặc sắc, trong khi thông tin, kết nối và dịch vụ được cải thiện.
Định hướng sắp tới gồm phát triển tàu chuyên đề văn hóa, thiết kế nội thất thân thiện môi trường, hướng dẫn âm thanh đa ngôn ngữ và trải nghiệm AR/VR; tái thiết ga cổ thành điểm văn hóa, kết hợp thương mại dịch vụ và mô hình phát triển đô thị gắn với giao thông. Ngành cũng hướng tới tour trọn gói cùng hãng lữ hành, tàu đêm lưu trú chất lượng cao, đưa sản phẩm OCOP và văn hóa bản địa lên tàu.
Muốn thành động lực du lịch, cần làm tốt cả câu chuyện lẫn đường ray
Điểm nghẽn không phải thiếu di sản, mà là chưa khai thác tương xứng. Ngành cần chuyển từ bảo tồn đơn thuần sang bảo tồn gắn với phát huy giá trị, từ vận tải thuần túy sang hành trình kết hợp văn hóa và trải nghiệm, nhưng phải tránh thương mại hóa làm phai nhạt ký ức và không gian lịch sử.
Cùng lúc, phát triển du lịch không thể tách khỏi hiện đại hóa hạ tầng, mở rộng liên vận quốc tế và phối hợp giữa vận tải, logistics, dịch vụ và các địa phương. Tập đoàn cũng hướng tới xây dựng thương hiệu để tiếp cận nguồn vốn, thu hút nhà đầu tư, đối tác chiến lược và nhân lực chất lượng cao, qua đó tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị khu vực và thế giới. Những kế hoạch này chỉ có sức thuyết phục khi tạo ra dịch vụ an toàn, thuận tiện và nhất quán cho hành khách.
Với du lịch Việt Nam, đường sắt có thể mang đến một nhịp khám phá khác: chậm hơn đường hàng không, nhưng giàu cảnh quan, câu chuyện và kết nối địa phương. Di sản sẽ không tự biến thành lợi thế cạnh tranh. Ngành phải giữ được dấu ấn lịch sử, nâng chất lượng vận hành và thiết kế trải nghiệm có ích cho cả khách lẫn cộng đồng. Khi ba việc ấy tiến cùng nhau, 145 năm đường sắt mới thực sự trở thành động lực phát triển.
