Không gian số cần an toàn cho sức khỏe tâm thần
Sức khỏe tâm thần trong môi trường số là trạng thái được an toàn, tôn trọng và có khả năng ứng phó với áp lực phát sinh từ các hoạt động trực tuyến, đồng thời được tiếp cận hỗ trợ khi gặp khó khăn. Mạng xã hội, Internet và các công cụ AI mở rộng cơ hội học tập, làm việc, sáng tạo, tiếp cận tri thức và kết nối cộng đồng; nhưng tiện ích không tự động biến không gian mạng thành nơi lành mạnh. Bạo lực, bắt nạt, quấy rối trực tuyến, xâm phạm quyền riêng tư, áp lực so sánh ngoại hình, thành tích và lối sống, cùng thông tin độc hại đều có thể để lại tổn thương kéo dài. Ngày 30/10 tại Hà Nội, Học viện Phụ nữ Việt Nam phối hợp với Hội Tâm lý Trị liệu Việt Nam và Doanh nghiệp xã hội Tâm Nhung tổ chức hội thảo khoa học quốc tế về sức khỏe tâm thần phụ nữ, trẻ em trong thế giới số và rủi ro khủng hoảng tâm lý.
Điều đáng lo không chỉ là số lượng nguy cơ, mà còn là khả năng chúng ẩn sau vẻ bình thường. Một người phụ nữ vẫn có thể đi làm, chăm lo gia đình và hoàn thành trách nhiệm trong khi chịu áp lực kéo dài; một đứa trẻ vẫn đến trường nhưng thiếu cảm giác an toàn, không biết tìm ai để chia sẻ. Vì vậy, chờ đến khi khủng hoảng lộ rõ mới quan tâm là cách tiếp cận quá muộn. Sức khỏe tâm thần cần được nhìn nhận như quyền được sống an toàn, được lắng nghe và có cơ hội phát triển, chứ không chỉ là vấn đề điều trị khi đã phát bệnh.
Phụ nữ và trẻ em không nên phải tự xoay xở
Phụ nữ, trẻ em và thanh thiếu niên cần được ưu tiên trong các biện pháp bảo vệ, bởi tác động trực tuyến đan xen với kỳ vọng xã hội, hoàn cảnh gia đình, điều kiện kinh tế và môi trường giáo dục. Người gặp khó khăn hoặc ít khả năng tiếp cận dịch vụ hỗ trợ càng dễ bị bỏ lại phía sau; không phải ai cũng có đủ kiến thức, nguồn lực hay người đồng hành để tìm chuyên gia. Bởi thế, lời khuyên “hãy tự điều chỉnh” không thể thay thế trách nhiệm của gia đình, nhà trường, cộng đồng và các đơn vị cung cấp nền tảng.
Phát hiện sớm cũng đòi hỏi người lớn chú ý đến những thay đổi kéo dài: trẻ thu mình, ngại đến trường, lo lắng khi nhận thông báo hoặc né tránh trò chuyện; phụ nữ mất ngủ, kiệt sức hay luôn cảm thấy mình phải đáp ứng kỳ vọng. Đây không phải là căn cứ để tự chẩn đoán, mà là tín hiệu cần hỏi han bình tĩnh và mở lối tiếp cận hỗ trợ. Bảo vệ trẻ em không đồng nghĩa với cấm đoán mọi hoạt động trực tuyến; kiểm soát thiếu đối thoại có thể khiến trẻ giấu vấn đề thay vì tìm đến người lớn.
Một điểm tựa hữu ích phải dễ tìm, đáng tin cậy và kết nối được với dịch vụ chuyên môn khi cần. Người thân nên lắng nghe mà không đổ lỗi; nhà trường cần có môi trường an toàn, hòa nhập, nơi học sinh, sinh viên và giáo viên được hỗ trợ trước áp lực tâm lý. Khi mỗi người biết rõ mình có thể tìm đến ai, nguy cơ bị cô lập sẽ giảm.
Biến nhận diện nguy cơ thành việc làm cụ thể
Hội thảo nêu bốn vấn đề lớn cần làm rõ, trong đó có yêu cầu xây dựng bằng chứng khoa học để nhận diện đúng nguyên nhân, nhóm chịu tác động và lĩnh vực cần ưu tiên. Nhưng nghiên cứu chỉ có ý nghĩa khi dẫn đến hành động: chuyển sang phòng ngừa chủ động, phát hiện sớm và hỗ trợ kịp thời từ gia đình, trường học đến cộng đồng. Điều đó có nghĩa là không đợi một vụ việc nghiêm trọng mới bàn cách ứng phó, mà thiết lập sẵn quy trình tiếp nhận chia sẻ, đánh giá nguy cơ và kết nối dịch vụ phù hợp.
- Trong gia đình, thống nhất quy tắc dùng thiết bị và bảo vệ thông tin cá nhân; giữ các cuộc trò chuyện không phán xét để trẻ có thể báo khi bị đe dọa, quấy rối hoặc làm tổn thương trên mạng.
- Tại trường học, xây dựng kênh báo cáo kín đáo, hướng dẫn giáo viên nhận biết dấu hiệu căng thẳng và kết nối học sinh với người hỗ trợ có chuyên môn.
- Ở cộng đồng và cơ quan quản lý, bảo đảm phụ nữ, trẻ em tiếp cận được kênh hỗ trợ an toàn, đáng tin cậy, đồng thời phối hợp giữa các ngành để xử lý kịp thời.
- Với nền tảng công nghệ, nâng cao kỹ năng số, bảo vệ quyền riêng tư, phòng ngừa hành vi xâm hại trực tuyến và góp phần tạo an toàn không gian số.
Trách nhiệm bảo vệ sức khỏe tâm thần trên môi trường số phải được chia sẻ giữa cá nhân, gia đình, cơ quan quản lý và doanh nghiệp công nghệ. Đây không phải lời kêu gọi chung chung: từng bên cần có đầu mối, cách tiếp nhận phản ánh và hướng chuyển tiếp hỗ trợ rõ ràng. Nếu thiếu nhân lực, chi phí tiếp cận và điều kiện triển khai, những cam kết tốt đẹp sẽ khó đến được với người cần giúp nhất.
Điểm tựa phải có trước khi khủng hoảng xảy ra
Sau hội thảo, Phó Chủ tịch Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam Nguyễn Thị Thu Hiền đề nghị Học viện Phụ nữ Việt Nam tổng hợp, tiếp thu có chọn lọc kết quả, phối hợp với các đơn vị chuyên môn và đối tác để xây dựng báo cáo kiến nghị chính sách. Bà cũng đề nghị đề xuất các hướng nghiên cứu và mô hình hỗ trợ có thể tiếp tục thử nghiệm, đánh giá, qua đó góp phần đổi mới hoạt động Hội và nâng cao chất lượng phục vụ phụ nữ, trẻ em. Đây là bước tiếp theo đáng chú ý, nhưng giá trị cuối cùng sẽ nằm ở việc những đề xuất ấy có tạo ra dịch vụ gần gũi, dễ tiếp cận hay không.
Nhận diện rủi ro trên mạng là điểm khởi đầu, không phải đích đến. Biện pháp bảo vệ cần kết hợp kỹ năng số, quyền riêng tư, môi trường trực tuyến lành mạnh và dịch vụ hỗ trợ tâm lý đủ tin cậy. Gia đình cần nghe trước khi trách mắng; nhà trường cần có cách phản hồi nhất quán; các tổ chức và nền tảng cần chịu trách nhiệm tương xứng với vai trò của mình. Khi phụ nữ và trẻ em biết nơi tìm trợ giúp, còn người lớn đủ khả năng nhận ra dấu hiệu và hành động sớm, công nghệ mới thực sự mở rộng cơ hội thay vì làm tăng sự cô độc.
