Từ công cụ tra cứu riêng đến trợ lý trong quy trình xử lý án
Trợ lý ảo Tòa án là công cụ AI hỗ trợ thẩm phán tra cứu quy định pháp luật, án lệ và tình huống pháp lý, đồng thời kết nối thông tin nghiệp vụ với dữ liệu quản lý án trên một hệ thống. Được Tòa án nhân dân tối cao phối hợp với Trung tâm Dịch vụ dữ liệu và Trí tuệ nhân tạo Viettel (Viettel AI) phát triển, công cụ đã được thử nghiệm từ năm 2022 và ghi nhận hơn 3,4 triệu lượt sử dụng. Con số này cho thấy nhu cầu tìm kiếm tri thức pháp luật bằng công cụ số đã hiện hữu, nhưng giá trị đáng chú ý hơn nằm ở việc đưa trợ lý vào đúng nơi thẩm phán xử lý công việc.
Trong chương trình tập huấn triển khai thí điểm Nền tảng quản lý án toàn trình tháng 10/2026, Tòa án nhân dân tối cao giới thiệu và hướng dẫn sử dụng trợ lý theo hình thức trực tiếp kết hợp trực tuyến. Việc tích hợp đánh dấu bước chuyển từ một ứng dụng hoạt động độc lập sang công cụ gắn với môi trường làm việc hằng ngày. Đây là hướng đi hợp lý: tra cứu pháp luật chỉ thực sự thuận tiện khi không buộc người dùng rời khỏi quy trình đang theo dõi.
AI hỗ trợ thẩm phán bằng cách nào?
Thẩm phán có thể đặt câu hỏi bằng ngôn ngữ tự nhiên; hệ thống tìm thông tin về điều luật, văn bản hướng dẫn, án lệ và tình huống tương tự, đồng thời đưa kèm nguồn trích dẫn để người dùng kiểm tra, đối chiếu. Trợ lý ưu tiên kho dữ liệu của Tòa án rồi mới mở rộng sang các trang thông tin chính thống được chỉ định. Khi kết nối dữ liệu quản lý án, công cụ còn hỗ trợ tra cứu tình hình xử lý công việc và lịch xét xử.
Lợi ích thực tế không phải là để AI quyết định thay thẩm phán, mà là giảm thời gian tìm kiếm và thao tác đổi qua lại giữa các ứng dụng. Dữ liệu pháp lý và thông tin quản lý án có thể được khai thác trên cùng nền tảng, giúp tra cứu thuận tiện hơn. Kết quả do trợ lý cung cấp vẫn chỉ là nguồn tham khảo: thẩm phán phải kiểm tra thông tin, nghiên cứu hồ sơ, đánh giá chứng cứ và tự quyết định việc áp dụng pháp luật. Ranh giới này cần được giữ rõ để tốc độ tra cứu không bị nhầm với thẩm quyền xét xử.
Chất lượng phụ thuộc vào tri thức và dữ liệu
Một trợ lý pháp lý chỉ hữu ích khi nguồn dữ liệu đủ chính xác, cập nhật và có thể kiểm chứng. Bên cạnh văn bản pháp luật, tri thức của hệ thống được bổ sung từ án lệ, bản án, quyết định của Tòa án, tài liệu tổng kết thực tiễn xét xử, hướng dẫn nghiệp vụ và tình huống do thẩm phán đóng góp. Đây là điểm có tiềm năng lớn: kinh nghiệm xử lý những vấn đề phát sinh trong thực tiễn có thể được chuẩn hóa thành tài liệu tham khảo cho người gặp vụ việc tương tự.
Thẩm phán cũng có thể phản hồi kết quả tra cứu, đề nghị bổ sung nội dung còn thiếu và đóng góp tình huống chuyên môn để hệ thống được hoàn thiện sát nhu cầu sử dụng. Tuy nhiên, quá trình bổ sung không thể chỉ chạy theo số lượng tài liệu. Nguồn tri thức cần được kiểm tra, chuẩn hóa và cập nhật thường xuyên; nếu không, câu trả lời có trích dẫn vẫn có thể dẫn người dùng tới thông tin thiếu hoặc không còn phù hợp. Vì thế, con số hơn 3,4 triệu lượt sử dụng là dấu mốc về mức độ tiếp cận, chứ chưa tự nó chứng minh chất lượng hay tác động đến kết quả xét xử.
Thí điểm là phép thử cho hiệu quả thật
Nền tảng quản lý án toàn trình đang được triển khai thí điểm trên toàn hệ thống Tòa án. Trong giai đoạn chuyển đổi, việc vận hành nền tảng mới cần đi cùng cập nhật dữ liệu và duy trì hoạt động liên tục. Đây là phép thử quan trọng: công nghệ chỉ có ích nếu dữ liệu đủ tin cậy, thao tác phù hợp với công việc và thẩm phán sử dụng được trong những khâu nghiệp vụ thực tế.
Bước tiếp theo nên là hoàn thiện nguồn tri thức song song với đánh giá cách trợ lý được dùng trong quy trình, thay vì xem số lượt truy cập là thước đo duy nhất. Với các chức năng hỗ trợ nghiên cứu hồ sơ hoặc soạn thảo văn bản, phạm vi triển khai và điều kiện sử dụng cũng cần được xác định rõ. Kết luận: trợ lý ảo Tòa án có thể trở thành AI hỗ trợ thẩm phán thiết thực khi giúp tìm đúng thông tin, nêu rõ căn cứ và tiết kiệm thao tác; còn việc đánh giá chứng cứ, áp dụng pháp luật và ra phán quyết vẫn thuộc trách nhiệm của con người.
