Từ công cụ rời sang nơi thẩm phán xử lý công việc
Trợ lý ảo Tòa án là công cụ ứng dụng trí tuệ nhân tạo, giúp thẩm phán tra cứu pháp luật, án lệ và tình huống pháp lý để tham khảo trong quá trình nghiên cứu, giải quyết vụ việc. Điểm đáng chú ý hiện nay không chỉ là khả năng hỏi đáp, mà là việc đưa công cụ vào đúng môi trường xử lý án. Trong chương trình tập huấn triển khai thí điểm Nền tảng quản lý án toàn trình tháng 10/2026, Tòa án nhân dân tối cao đã giới thiệu và hướng dẫn sử dụng trợ lý ảo theo hình thức trực tiếp kết hợp trực tuyến. Cơ quan này phối hợp với Trung tâm Dịch vụ dữ liệu và Trí tuệ nhân tạo Viettel phát triển, thử nghiệm ứng dụng từ năm 2022. Việc chuyển từ ứng dụng độc lập sang tích hợp trong hệ thống quản lý án là lựa chọn thực tế: tri thức pháp lý trở nên gần với công việc cần giải quyết, thay vì nằm ở một cửa sổ khác.
Đây là thay đổi về cách tổ chức công việc hơn là một màn trình diễn công nghệ. Khi thẩm phán có thể theo dõi tiến độ vụ án và tìm tài liệu pháp lý trên cùng nền tảng, bớt thao tác chuyển đổi ứng dụng đồng nghĩa với quy trình tra cứu liền mạch hơn. Nền tảng quản lý án toàn trình hiện được triển khai thí điểm trên toàn hệ thống Tòa án; vì vậy, mức độ hữu ích của trợ lý sẽ phụ thuộc vào việc công cụ có được đặt đúng vào từng khâu nghiệp vụ hay không.
AI hỗ trợ thẩm phán, nhưng không thay thế việc đánh giá
Thẩm phán có thể đặt câu hỏi bằng ngôn ngữ tự nhiên để tìm điều luật, văn bản hướng dẫn, án lệ hoặc tình huống tương tự; hệ thống kèm nguồn trích dẫn để người dùng kiểm tra và đối chiếu. Trợ lý ưu tiên kho dữ liệu của Tòa án rồi mở rộng đến các trang thông tin chính thống được chỉ định, đồng thời có thể hỗ trợ tra cứu tình hình xử lý công việc và lịch xét xử khi kết nối dữ liệu quản lý án. Đây là dạng AI hỗ trợ thẩm phán có giá trị ở khâu định hướng tìm kiếm: một câu hỏi có thể dẫn đến những nguồn liên quan nhanh hơn, giúp người dùng tập trung đọc và phân tích thay vì lần tìm tài liệu từ đầu.
Tuy nhiên, câu trả lời của trợ lý nên được xem là điểm bắt đầu, không phải kết luận pháp lý. Nguồn trích dẫn giúp kiểm chứng, nhưng thẩm phán vẫn phải xem xét hồ sơ, đánh giá chứng cứ và áp dụng pháp luật cho hoàn cảnh cụ thể. Cách dùng này vừa khai thác tốc độ của công cụ, vừa giữ nguyên vai trò chuyên môn và trách nhiệm của người tiến hành tố tụng. Lợi ích đáng tin cậy nhất không phải là để máy quyết định thay, mà là giúp người xử lý án tiếp cận thông tin có căn cứ nhanh và thuận tiện hơn.
Con số sử dụng đáng chú ý, chất lượng dữ liệu mới là phép thử
Hơn 3,4 triệu lượt sử dụng cho thấy Trợ lý ảo Tòa án đã có mặt trong hoạt động thực tế, thay vì chỉ dừng ở một thử nghiệm công nghệ; kho tri thức của công cụ có 160.000 văn bản pháp luật, và nguồn tin nêu mức giảm khoảng 30% khối lượng công việc của cán bộ Tòa án. Quy mô này là tín hiệu tích cực về mức độ ứng dụng, nhưng số lượt truy cập tự nó chưa chứng minh chất lượng từng kết quả tra cứu. Giá trị lâu dài sẽ được quyết định bởi độ chính xác, tính cập nhật và khả năng phản ánh đúng vấn đề nghiệp vụ.
Kho tri thức không chỉ gồm văn bản pháp luật mà còn có án lệ, bản án, quyết định, tài liệu tổng kết thực tiễn xét xử, hướng dẫn nghiệp vụ và tình huống do thẩm phán đóng góp. Những kinh nghiệm này có thể giúp chia sẻ cách tiếp cận các vấn đề tương tự, miễn là được lựa chọn, kiểm tra và chuẩn hóa. Vì thế, việc hoàn thiện trợ lý phải đi cùng kiểm tra, chuẩn hóa và cập nhật nguồn tri thức. Phản hồi của người dùng cũng cần trở thành một phần của vòng cải tiến: công cụ càng bám sát câu hỏi thật trong công việc, khả năng hỗ trợ giải quyết án càng thiết thực.
Kết luận: công nghệ tốt là công nghệ giúp thẩm phán dành thời gian cho phần khó
Tích hợp tra cứu pháp luật vào hệ thống quản lý án là hướng đi hợp lý vì nối dữ liệu với nơi dữ liệu được sử dụng. Khi tìm kiếm thuận tiện hơn, thẩm phán có thêm điều kiện dành thời gian cho phân tích hồ sơ, đánh giá chứng cứ và nghiên cứu những vấn đề cần xem xét sâu. Nhưng không nên lấy số lượt sử dụng làm thước đo duy nhất: độ tin cậy của nguồn, khả năng kiểm chứng và mức độ cập nhật mới quyết định công cụ có giúp ích bền vững hay không. Nếu những điều kiện đó được bảo đảm và phản hồi nghiệp vụ được tiếp thu thường xuyên, Trợ lý ảo Tòa án có thể trở thành trợ thủ thiết thực trong quy trình xử lý án—hỗ trợ con người làm việc tốt hơn, chứ không thay con người đưa ra phán quyết.
