Nâng cấp năng lực sản xuất, không chỉ mở rộng quy mô
Sản xuất tiên tiến là cách tổ chức sản xuất kết hợp năng lực kỹ thuật, dữ liệu và phối hợp với khách hàng để nâng năng suất, chất lượng và giá trị tạo ra trong nước. Đây phải là ưu tiên nếu doanh nghiệp Việt muốn tăng giá trị xuất khẩu thay vì chỉ chạy theo sản lượng. Ngày 27/10, phiên chuyên đề về sản xuất tiên tiến và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Việt đã diễn ra trong khuôn khổ Diễn đàn Kinh tế Mùa thu 2026 tại TP Hồ Chí Minh.
Khoảng cách giữa kim ngạch và phần giá trị giữ lại trong nước vẫn rất rõ. Năm 2024, tỷ lệ giá trị gia tăng nội địa ước đạt 53,4% ở ngành gỗ, 36,3% ở dệt may và 34% ở da giày, nhưng chỉ khoảng 28% ở điện tử và máy vi tính, khoảng 12% ở điện thoại thông minh; bình quân các ngành là 27,8%. Vì vậy, xuất khẩu quy mô lớn không đồng nghĩa doanh nghiệp trong nước đã nắm được phần việc có giá trị cao.
Muốn thay đổi, nhà máy cần cải thiện năng suất, giảm hao phí nguyên liệu và giải quyết vấn đề sản xuất cùng khách hàng. Khi đủ năng lực, nhà cung cấp có thể bước vào thiết kế, kỹ thuật và phát triển sản phẩm, thay vì chỉ gia công theo đơn đặt hàng.
Dữ liệu tốt và nhà cung cấp nội địa tạo thành lợi thế
Năng lực kỹ thuật sẽ khó phát huy nếu dữ liệu rời rạc và quy trình thiếu chuẩn hóa. Dù các ngành điện tử, dệt may, chế biến thực phẩm và nông nghiệp đã chuẩn bị tốt hơn trước yêu cầu quốc tế, nhiều doanh nghiệp nhỏ và vừa vẫn gặp khó vì dữ liệu phân mảnh, quy trình không thống nhất và truy xuất nguồn gốc còn dựa vào hồ sơ thủ công. Trong một chuỗi cung ứng ngày càng đòi hỏi minh bạch, quản trị dữ liệu không còn là việc phụ của bộ phận công nghệ thông tin: nó quyết định doanh nghiệp có chứng minh được chất lượng và nguồn gốc hay không.
Trách nhiệm không thể đặt hết lên vai các nhà cung cấp nhỏ. Doanh nghiệp đầu chuỗi cần xác định khoảng trống về công nghệ, nhân lực, quản lý chất lượng, dữ liệu và tài chính, rồi thiết kế chương trình hỗ trợ phù hợp. Ví dụ từ ngành cà phê cho thấy hợp tác với nông dân, nhà cung cấp và viện nghiên cứu để nâng chất lượng nguyên liệu, phát triển nông nghiệp tái sinh và chế biến sâu có thể tạo thêm giá trị ngay trong nước.
Đây là hướng đi đáng ưu tiên hơn việc chỉ nhập thêm đầu vào hoặc mở rộng nhà máy: nhà cung cấp nội địa tiến bộ thì giá trị nội địa trong hàng xuất khẩu có cơ hội tăng, đồng thời chuỗi cung ứng bớt phụ thuộc vào những công đoạn bên ngoài.
Mở thị trường phải đi cùng nâng vị thế doanh nghiệp
Mở thêm thị trường là cần thiết, nhưng không nên xem đó là đích đến. Ngày 4/11, Cục Xúc tiến thương mại tổ chức Diễn đàn Xúc tiến xuất khẩu Việt Nam 2026 tại Hà Nội, thúc đẩy chương trình Go Global hướng tới năng lực quốc tế hóa và sự tham gia sâu hơn của doanh nghiệp Việt trên thị trường toàn cầu. Hướng đi đúng không chỉ là đưa thêm hàng ra nước ngoài, mà là chuyển từ gia công, xuất khẩu sang xây năng lực cạnh tranh, phát triển thương hiệu và tham gia những khâu tạo giá trị gia tăng cao hơn.
Áp lực chuyển đổi đang tăng khi kinh tế thế giới thay đổi nhanh, chuỗi cung ứng tái cấu trúc và yêu cầu về chất lượng, công nghệ, môi trường, lao động, truy xuất nguồn gốc ngày càng khắt khe. Doanh nghiệp cần chuẩn bị sản phẩm, nhân lực, tài chính và quản trị; đồng thời đổi mới công nghệ, cải tiến thiết kế, bảo hộ sở hữu trí tuệ và phát triển thương hiệu. Go Global đặt mục tiêu đến năm 2030 đào tạo 10.000 lượt doanh nghiệp về đầu tư và kinh doanh toàn cầu.
Đào tạo chỉ tạo tác động khi doanh nghiệp biến kiến thức thành năng lực thực tế. Việt Nam cần thêm những doanh nghiệp làm chủ thiết kế, công nghệ và nhãn hiệu, thay vì chỉ hiện diện như một mắt xích nhận đơn hàng.
Chất lượng và thương hiệu phải khiến hàng Việt xứng đáng được chọn
Sức cạnh tranh không thể dựa mãi vào lời kêu gọi ưu tiên hàng nội. Chương trình “Hàng Việt vì người Việt” giai đoạn 2026–2030 được phê duyệt ngày 29/10/2026, chuyển trọng tâm sang nâng năng lực sản xuất, chất lượng và sức cạnh tranh của doanh nghiệp. Tư duy này cần được áp dụng cả ở thị trường xuất khẩu: thương hiệu hàng Việt chỉ có sức nặng khi gắn với chất lượng ổn định, giá thành hợp lý và trải nghiệm đáng tin cậy.
Với người tiêu dùng, việc nâng chuẩn không phải câu chuyện xa vời. Chương trình khuyến khích các dịch vụ như giao hàng nhanh, thanh toán không dùng tiền mặt, đổi trả linh hoạt và bảo hành minh bạch; đồng thời tăng kiểm tra, xử lý hàng giả, hàng kém chất lượng, hàng nhập lậu và gian lận xuất xứ trên cả kênh truyền thống lẫn thương mại điện tử. Những điều đó giúp người mua có cơ sở lựa chọn hàng Việt bằng niềm tin vào sản phẩm, không chỉ bằng tinh thần ủng hộ.
Kết luận, khâu cần nâng cấp là toàn bộ năng lực phía sau sản phẩm: kỹ thuật, dữ liệu, nhà cung cấp, kiểm soát chất lượng và xây dựng thương hiệu dài hạn. Khi doanh nghiệp làm chủ nhiều công đoạn hơn và hàng hóa chứng minh được giá trị, tăng giá trị xuất khẩu mới đồng nghĩa với tiến sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu.
