Từ dữ liệu dưới biển đến năng lực trên mặt biển
Mở rộng hiện diện hàng hải là quá trình kết hợp thu thập dữ liệu dưới biển với xây dựng hạ tầng trên các thực thể biển, qua đó tăng khả năng quan sát, tiếp cận và hoạt động lâu dài trong những khu vực có ý nghĩa chiến lược. Hai diễn biến mới cho thấy vì sao cần nhìn các hoạt động này trong cùng một bức tranh: tàu nghiên cứu Trung Quốc lưu lại gần cáp ngầm Thái Bình Dương lâu hơn tàu của các nước khác, trong khi ảnh vệ tinh ghi nhận việc bồi đắp đá Antelope ở Hoàng Sa để làm đường băng.
Phân tích của CSIS công bố tháng 10 năm 2026 xem xét năm năm kết thúc vào tháng 12 năm 2025, với hơn 200 tàu nghiên cứu dân sự thuộc 47 quốc gia. Kết quả nổi bật không chỉ nằm ở số lượt tàu, mà ở thời gian tàu Trung Quốc hoạt động gần các tuyến cáp quan trọng: các tàu của những nước khác nhìn chung không dành nhiều thời gian tại các khu vực ấy trên vùng biển quốc tế. Đây là dấu hiệu đủ đáng chú ý để đòi hỏi giám sát, nhưng tự nó chưa chứng minh một hoạt động phá hoại cụ thể.
Cáp ngầm: hạ tầng dân sự, giá trị an ninh lớn
Cáp ngầm không phải một lợi ích xa vời của giới quân sự: chúng chuyên chở hơn 95% lưu lượng dữ liệu toàn cầu, từ liên lạc cá nhân đến dịch vụ số và giao dịch thiết yếu. Khi những tuyến cáp tập trung ở một khu vực, việc biết địa hình đáy biển, dòng chảy và điều kiện môi trường quanh chúng có thể đem lại lợi thế về nhận thức tình hình. Theo phân tích của CSIS, năm 2024 có bảy tàu Trung Quốc nằm trên mức phân vị thứ 80 về thời gian ở gần hạ tầng ngầm dưới biển; báo cáo cho rằng dữ liệu thu thập được có thể hỗ trợ phân tích địa hình phục vụ hoạt động tàu ngầm hoặc phá hoại.
Cần phân biệt nguy cơ với kết luận: nghiên cứu nêu một mô hình hoạt động đáng quan tâm, không xác nhận rằng các tàu đã cắt cáp. Nhưng sự nhập nhằng giữa nghiên cứu dân sự và mục đích lưỡng dụng khiến việc kiểm chứng khó hơn, còn thiệt hại nếu cáp bị gián đoạn có thể ảnh hưởng trực tiếp đến người dùng thường ngày. Trong bối cảnh sự cố cáp gia tăng tại nhiều điểm nóng, hoạt động gần cáp ở Thái Bình Dương không thể được xem là chuyện khảo sát biển thuần túy.
Đá Antelope và đường băng thay đổi thế cân bằng
Ở Hoàng Sa, dấu hiệu mở rộng hiện diện hiện ra dưới dạng đất lấn biển và đường băng. Ảnh vệ tinh cho thấy Trung Quốc bồi đắp đá Antelope Biển Đông, nơi Việt Nam và Đài Loan cùng tuyên bố chủ quyền, để xây dựng đường băng. Phần đường chạy được ước tính dài khoảng 2.700 mét; tính cả khu vực an toàn, tổng chiều dài có thể đạt khoảng 3.000 mét. Đến tháng 3 năm 2026, diện tích đất bồi đắp ước tính khoảng 603 héc-ta. Đường băng Hoàng Sa vì thế không chỉ là một công trình xây dựng: nếu hoàn thiện, nó có thể hỗ trợ hoạt động của nhiều loại máy bay, từ tiêm kích đến máy bay vận tải lớn và tiếp nhiên liệu.
Công việc chưa hoàn tất: các công đoạn như đổ bê tông mặt đường vẫn còn phía trước, dù đã có thiết bị san lấp, vận chuyển sỏi và đầm nén tại hiện trường. Trung Quốc kiểm soát thực tế khu vực từ những năm 1970 và khởi động hoạt động nạo vét, bồi đắp quy mô lớn vào cuối năm 2025. Quy mô công trình cùng khả năng tiếp nhận máy bay cho thấy hạ tầng này có thể kéo dài thời gian hiện diện và mở rộng tầm hoạt động, dù không nên suy diễn rằng mọi năng lực dự kiến đã được triển khai.
Một bức tranh chiến lược, hai công cụ
Khảo sát dưới biển và xây dựng trên đảo phục vụ những mục đích khác nhau nhưng có thể bổ trợ cho nhau. Tàu nghiên cứu tạo hiểu biết về môi trường và địa hình dưới nước; đường băng cùng các cơ sở trên đảo có thể giúp duy trì hoạt động trên không và trên biển. Ghép hai xu hướng lại không đồng nghĩa với việc khẳng định chúng nằm trong một kế hoạch tác chiến duy nhất. Tuy nhiên, chúng cùng đặt ra câu hỏi về cách một cường quốc chuyển hoạt động dân sự, dữ liệu và hạ tầng thành lợi thế chiến lược trong vùng biển tranh chấp.
Phản ứng phù hợp cần dựa trên bằng chứng, giám sát liên tục và thực thi luật hàng hải, thay vì chỉ dựa vào suy đoán. CSIS khuyến nghị tăng cường hợp tác đa phương, công khai các vụ xâm phạm, cải thiện nhận thức tình hình trên biển và bảo trì hệ thống thông tin liên lạc dưới biển. Kết luận đáng lưu tâm là sự hiện diện không chỉ được đo bằng tàu hay máy bay; dữ liệu đáy biển và hạ tầng cố định cũng có thể làm thay đổi khả năng hoạt động. Theo dõi cả hai mặt là điều cần thiết để bảo vệ cáp ngầm và đánh giá đúng tác động của các công trình ở vùng biển tranh chấp.
