AI hỗ trợ học sinh khiếm thị: từ khái niệm đến nhu cầu cấp bách
AI hỗ trợ học sinh khiếm thị là các giải pháp trí tuệ nhân tạo được thiết kế để chuyển đổi sách vở, bài giảng và hình ảnh thành định dạng âm thanh hoặc đa giác quan, giúp người học không nhìn được vẫn có thể tiếp cận nội dung giáo dục một cách chủ động, liên tục và phù hợp với nhu cầu cá nhân. Trong bối cảnh công nghệ tiếp cận giáo dục phát triển nhanh, điều đáng nói ở Việt Nam là những giải pháp AI học tập này không chỉ đến từ doanh nghiệp mà đang được khởi xướng ngay trong trường phổ thông. Các dự án do học sinh tự nghĩ, tự làm đang đi thẳng vào khoảng trống mà hệ thống giáo dục còn bỏ ngỏ: sách in không đọc được bằng thiết bị hỗ trợ, bài giảng hình học khó chuyển thành lời, tài liệu chữ nổi thiếu và chậm cập nhật.
Thái Bình Thảo Nguyên và những cuốn sách biết “chạm”
Điểm nổi bật trong câu chuyện của Thái Bình Thảo Nguyên là cách một nữ sinh lớp 11 biến niềm yêu thích sách và AI thành hành động cụ thể cho trẻ khiếm thị. Từ khát khao tìm hiểu trí tuệ nhân tạo, Nguyên đã dùng AI để chuyển nội dung sách thành nhiều định dạng: sách tranh, sách nói, video sinh động, rồi lập câu lạc bộ “Touch and Read – Kết nối không giới hạn” để cùng bạn bè thực hiện dự án. Quy trình không cầu kỳ nhưng cho thấy tư duy rất thực tế: chọn truyện hay, viết lại nội dung cô đọng, dùng AI tạo hình ảnh hoặc video, thu âm giọng nói của chính mình, thêm phụ đề và đưa lên mạng xã hội. Theo một chuyên gia hỗ trợ giáo dục hòa nhập, điểm khác biệt là Nguyên không hỏi “AI làm được gì?” mà hỏi “AI giúp người khác tiếp cận tri thức như thế nào?”.
EduVision-AI: phần mềm biến bài giảng thành âm thanh dễ hiểu
Nếu dự án sách của Thảo Nguyên chạm vào nhu cầu đọc, thì EduVision-AI phần mềm của hai học sinh Hà Nội lại đi thẳng vào lớp học – nơi người khiếm thị vẫn phải phụ thuộc rất nhiều vào giáo viên. Trong một chuyến thiện nguyện mùa hè tại Trường PTCS Nguyễn Đình Chiểu, Đỗ Bảo Nam và Lê Thảo Dương chứng kiến một tiết hình học lớp 7 và nhận ra rào cản lớn nhất nằm ở cách tiếp cận thông tin: đề bài, hình vẽ, sơ đồ đều cần người khác đọc hộ hoặc mô tả. Từ câu hỏi “liệu công nghệ có thể giúp học sinh khiếm thị chủ động hơn không?”, hai em phát triển EduVision-AI với ba trụ cột: OCR tối ưu cho tiếng Việt, chuyển văn bản thành giọng nói tự nhiên và nhận dạng giọng nói, kèm khả năng mô tả hình ảnh, sơ đồ, biểu đồ bằng ngôn ngữ đời thường. Sau 6 tuần thử nghiệm với 24 học sinh, tỷ lệ nhận dạng văn bản tiếng Việt đạt 91% – một con số cho thấy giải pháp không chỉ mang tính ý tưởng.
Từ thiện nguyện đến giải pháp dài hạn cho công bằng giáo dục
Điều đáng bàn ở các dự án này là chúng vượt ra ngoài khuôn khổ hoạt động thiện nguyện ngắn hạn. Với EduVision-AI, Bảo Nam và Thảo Dương không dừng ở việc đến thăm trường chuyên biệt, mà tiếp tục mang sản phẩm tới một hội nghị lãnh đạo trẻ khu vực, lắng nghe câu hỏi về rào cản học tập của người khiếm thị ở nhiều quốc gia và khả năng mở rộng sang ngôn ngữ khác. Trở về, nhóm quay lại Nguyễn Đình Chiểu, tặng 200 tài khoản và trực tiếp hướng dẫn học sinh sử dụng, đồng thời coi đây mới là bước khởi đầu để tiếp tục hoàn thiện tính năng dựa trên phản hồi thực tế. Một giáo viên toán khiếm thị tại trường đánh giá cao việc hai em nhận diện đúng khó khăn với hình vẽ, sơ đồ và biến tinh thần sẻ chia thành giải pháp công nghệ dài hơi, giúp người học tiến bộ rõ rệt về điểm số và trải nghiệm học tập.
Thông điệp từ những giải pháp AI học tập do học sinh khởi xướng
Nhìn rộng hơn, các giải pháp AI hỗ trợ học sinh khiếm thị này phơi bày một thực tế: hệ thống giáo dục vẫn để nhiều tài liệu “đứng ngoài tầm với” của người học có khó khăn về thị giác, ngôn ngữ, nhận thức. Nhưng đồng thời, chúng gửi đi một thông điệp lạc quan: học sinh phổ thông hoàn toàn có thể trở thành tác nhân thay đổi, dùng công nghệ tiếp cận giáo dục để vá những lỗ hổng mà chính các em nhìn thấy hàng ngày. Một giáo viên nhận xét việc học sinh chủ động áp dụng AI để giải quyết vấn đề xã hội mang tính nhân văn là điều nên được nhân rộng, vì nó thể hiện trách nhiệm và lòng trắc ẩn của thế hệ trẻ. Khi những câu lạc bộ nhỏ và phần mềm thử nghiệm được tiếp sức bởi nhà trường, cơ quan quản lý và cộng đồng công nghệ, chúng có thể trở thành nền tảng cho một hệ sinh thái AI học tập vì hòa nhập, nơi không em nào bị bỏ lại phía sau.
