Khi máy ảnh trở thành tiếng nói của quê nhà
Nhiếp ảnh Cao Bằng là cách ghi lại núi rừng, văn hóa và đời sống con người bằng hình ảnh, để cảnh đẹp quê hương không chỉ được ngắm nhìn mà còn được cảm nhận và ghi nhớ. Với Lục Thị Niên, nghệ danh Mác Kham, máy ảnh không phải công cụ săn cảnh lạ mà là phương tiện kể chuyện về nơi chị sinh ra. Sinh năm 1989, là người Tày và hiện giữ vai trò Chi hội phó Chi hội Nhiếp ảnh thuộc Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh Cao Bằng, chị chọn quan sát thân thuộc thay vì phô diễn phong cảnh. Góc nhìn ấy khiến ảnh quê hương có sức nặng hơn một tấm bưu thiếp: trong khung hình, thiên nhiên gắn với nhịp sống, còn vẻ đẹp được đo bằng sự gần gũi giữa người chụp và nhân vật.
Từ trang giáo án đến khung hình
Bước chuyển từ dạy Ngữ văn sang cầm máy của Mác Kham không phải đoạn tuyệt với nghề cũ; đó là một cách kể chuyện khác. Chị cho biết những năm học và dạy văn rèn khả năng quan sát tinh tế, tình yêu ngôn từ và sự thấu hiểu nội tâm nhân vật. Đến năm 2016, trước những khoảnh khắc ánh sáng tan vào sương sớm và vẻ đẹp của lao động, chị nhận ra có những điều chữ viết khó diễn tả trọn vẹn, nên chọn nhiếp ảnh để kể về quê nhà. Đây là nền tảng làm nên cách kể chuyện bằng ảnh của chị: không dừng ở đường nét hùng vĩ của thác Bản Giốc hay sông Quây Sơn, mà hướng đến những mái nhà sàn lên khói chiều, mùa hạt dẻ Trùng Khánh và ánh mắt người dân giữa mùa gặt.
Đứng gần để hiểu, lùi lại để thấy
Điểm riêng trong ảnh Mác Kham nằm ở sự cân bằng giữa thân thuộc và khoảng cách nghệ thuật. Là người Tày lớn lên trong không gian văn hóa Đông Bắc, chị nhìn phong tục, trang phục và mùa vụ bằng sự thấu cảm của người trong cuộc; chị không xem người dân như đối tượng lạ để săn khoảnh khắc. Nhưng đồng cảm thôi chưa đủ: chị chủ động lùi lại để cân nhắc bố cục, ánh sáng và thông điệp, giữ cho hình ảnh vừa có gốc rễ bản sắc vừa mới mẻ về thị giác. Chị từng mô tả phương pháp ấy bằng ý niệm đứng gần để lắng nghe, rồi lùi một bước để nhìn trọn khung hình. Vì vậy, cảm xúc không bị ánh sáng đẹp lấn át; nó được nâng đỡ bởi ánh sáng, khoảng cách và sự tôn trọng nhân vật.
Một hành trình vẫn đang mở
Hành trình của Mác Kham cho thấy một nhiếp ảnh gia Cao Bằng có thể vừa lưu giữ vẻ đẹp trước mắt, vừa góp phần gìn giữ ký ức văn hóa. Năm 2025, chị tổ chức triển lãm cá nhân gồm 46 tác phẩm; tháng 10/2026, bộ ảnh “Dấu chân giữa mây ngàn” nhận Giải Khuyến khích tại Cuộc thi và Triển lãm ảnh nghệ thuật cấp quốc gia “Tự hào một dải biên cương” lần thứ IV. Những dấu mốc ấy đáng chú ý, nhưng giá trị bền lâu trong ảnh chị nằm ở điều giản dị hơn: khiến người xem muốn cảm nhận sự bình yên của vùng đất và nhận ra con người trong cảnh sắc. Ảnh quê hương vì thế không chỉ hướng đến du khách; chúng còn gửi một lời nhắn cho thế hệ sau về cội nguồn văn hóa và bản sắc các dân tộc vùng Đông Bắc. Cao Bằng hiện lên qua ánh sáng, nhưng đọng lại nhờ tình cảm.
