Khi người trẻ trở thành người kể chuyện di sản
Livestream di sản là hình thức giới thiệu lịch sử, kiến trúc và giá trị văn hóa của di tích qua phát sóng trực tuyến, cho phép người xem theo dõi và tương tác mà không cần có mặt tại chỗ. Giá trị mới của cách làm này không nằm ở chiếc điện thoại, mà ở việc đưa người trẻ từ vị trí khán giả thành người kể chuyện.
Giữa tháng 10, học sinh lớp 4C Trường Tiểu học Phương Mai ở Hà Nội trực tiếp tìm hiểu và thuyết trình về đình Khương Thượng trong một tiết học được phát sóng trực tuyến. Các em chia nhóm tìm hiểu lịch sử, kiến trúc và giá trị văn hóa; phần trình bày cơ bản dùng song ngữ Việt - Anh, kết hợp bản đồ số, câu hỏi và sản phẩm sáng tạo. Người xem từ xa được theo dõi quá trình học sinh trao đổi với bạn bè, giáo viên và nhà nghiên cứu, thay vì chỉ nghe một bài giới thiệu đã biên soạn sẵn.
Cách kể còn vụng về đôi lúc lại là ưu điểm: câu hỏi của bạn học, một lần quên thông tin hay ký ức từng dự hội đình khiến di tích hiện ra như một phần đời sống, không phải bài học đóng khung. Khi học sinh tự tìm hiểu trước khi lên sóng, việc quảng bá điểm đến đồng thời trở thành một cách học và một lời mời bạn bè, kể cả người ở nước ngoài, tìm hiểu di sản quê hương.
Đình làng Thanh Hóa vượt khỏi ranh giới địa phương
Ở Thanh Hóa, livestream cho thấy di sản cấp làng có thể tìm thấy công chúng vượt xa cộng đồng quanh di tích. Ngay sau lễ khai giảng năm học mới, xã Hoằng Lộc tổ chức chương trình “Bảng Môn Đình - từ truyền thống hiếu học đến khát vọng tương lai”, mở đầu chuỗi truyền thông trực tuyến về hình ảnh, lịch sử, văn hóa và con người địa phương. Bảng Môn Đình, xây dựng vào thế kỷ 15 dưới thời Hậu Lê và được công nhận là di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia từ năm 1990, được giới thiệu như biểu tượng truyền thống hiếu học của vùng đất.
Chương trình phối hợp thuyết minh với múa hát, giao lưu và tương tác trực tiếp; sự góp mặt của giáo viên, học sinh và đại diện địa phương giúp câu chuyện có nhiều giọng kể hơn. Phiên phát sóng đạt hơn 19.000 lượt tiếp cận và 1.214 lượt tương tác, gồm 510 bình luận và 141 lượt chia sẻ. Con số ấy chưa tự chứng minh người xem sẽ đến thăm di tích, nhưng cho thấy đình làng Thanh Hóa có thể được biết đến ngoài phạm vi địa phương.
Tại xã Hậu Lộc, đình Khánh Vượng được kể qua chủ đề nối lịch sử với kiến trúc thuần Việt; phiên livestream trên trang thông tin của xã ghi nhận hơn 23.000 lượt xem. Hai câu chuyện khác nhau cho thấy hình thức số không buộc mọi di tích phải dùng chung một khuôn: mỗi nơi có thể bắt đầu từ ký ức, kiến trúc hay truyền thống riêng.
Sức lan tỏa cần đi cùng độ chính xác
Livestream mở rộng cửa vào di sản, nhưng không thể thay thế nghiên cứu, bảo tồn hay một chuyến thăm trực tiếp. Tương tác và lượt xem là tín hiệu về độ tiếp cận, không phải thước đo đầy đủ cho mức hiểu biết lịch sử. Nếu câu chuyện bị rút gọn thành vài hình ảnh bắt mắt hoặc thông tin truyền miệng không được kiểm chứng, công nghệ có thể làm sai lệch di sản nhanh không kém cách nó lan tỏa.
Vì vậy, người kể trẻ cần có tư liệu đáng tin, sự hướng dẫn của giáo viên và người am hiểu di tích; nội dung nên phân biệt điều đã được xác nhận với ký ức, truyền thuyết hay cách diễn giải. Trường hợp đình Khương Thượng cho thấy học sinh có thể tiếp cận cả lịch sử, kiến trúc lẫn sinh hoạt cộng đồng, trong khi giáo viên hỗ trợ giải đáp những điểm các em chưa rõ. Đây là nền tảng tốt hơn việc chỉ giao các em đọc một kịch bản có sẵn.
Đình Khương Thượng được xếp hạng di tích cấp quốc gia năm 1990 và đang được tu bổ, tôn tạo, dự kiến hoàn thành vào tháng 1/2027; giáo viên dự kiến gửi mã QR video bài giảng để học sinh ôn tập tại nhà với sự cho phép của phụ huynh. Những bước tiếp theo ấy nhấn mạnh rằng nội dung số cần gắn với trách nhiệm chăm sóc di tích và học tập lâu dài.
Từ màn hình đến hành trình khám phá
Livestream có thể là cánh cửa đầu tiên để công chúng biết một ngôi đình, hiểu vì sao nơi ấy đáng lưu tâm rồi chủ động tìm hiểu sâu hơn. Đó là tiềm năng của du lịch di sản: kết nối câu chuyện trực tuyến với trải nghiệm tại điểm đến, chứ không biến di tích thành phông nền cho nội dung giải trí. Muốn mời gọi người xem đến tận nơi, chương trình cần chỉ dẫn rõ điều gì có thể khám phá, đồng thời tôn trọng không gian thờ tự và sinh hoạt của cộng đồng.
Hoằng Lộc dự kiến tiếp tục khai thác câu chuyện về con người, làng nghề và nếp sống địa phương, hướng tới xây dựng chuỗi nội dung số và bản đồ di sản. Nếu được làm có hệ thống, đây có thể là nền tảng để công chúng nối nhiều điểm đến thành một hành trình tìm hiểu, thay vì xem những phiên phát sóng rời rạc.
Kết luận, livestream không tự làm di sản hấp dẫn; người kể có sự chuẩn bị, tư liệu chính xác và mối liên hệ với đời sống mới tạo nên sức hút bền. Học sinh kể chuyện đình làng vì thế không chỉ là một cách quảng bá điểm đến, mà còn là lời nhắc rằng muốn di sản sống trong thời đại số, cần trao cho thế hệ trẻ cơ hội hiểu đúng rồi tự tin kể lại.
