Ổn định nguồn cung là thước đo thực chất của an ninh năng lượng
An ninh năng lượng là khả năng bảo đảm nguồn năng lượng liên tục, đủ đáp ứng nhu cầu và có thể chống chịu trước gián đoạn nguồn cung, biến động thời tiết cùng cú sốc bên ngoài. Vì vậy, việc Việt Nam không phải cắt điện luân phiên và chưa dùng xăng dầu dự trữ quốc gia trong một năm nhiều biến động đáng chú ý hơn những tuyên bố chung về tự chủ.
Ngày 10/11 tại Hà Nội, Bộ Công Thương tổ chức Diễn đàn An ninh năng lượng quốc gia năm 2026 và công bố báo cáo cùng tên. Theo số liệu được trình bày tại diễn đàn, tính đến ngày 9/11, trong 177 quốc gia được khảo sát, 102 nước, tương đương 57,6%, gặp khó khăn về năng lượng; chỉ 13 nước giữ được trạng thái ổn định, trong đó có Việt Nam. Đây là dấu hiệu tích cực, nhưng không có nghĩa rủi ro đã được loại bỏ.
Bối cảnh khiến kết quả này có trọng lượng: năm 2026 được đánh giá là cú sốc lớn đối với hệ thống năng lượng trong nhiều thập kỷ. Mục tiêu tăng trưởng GDP bình quân từ 10% mỗi năm trở lên giai đoạn 2026–2030 càng khiến yêu cầu về nguồn cung đáng tin cậy trở nên cấp thiết. Năng lượng phải đi trước tăng trưởng; nếu không, thành tích giữ ổn định hôm nay khó chuyển thành nền tảng phát triển lâu dài.
Không cắt điện nhờ chuẩn bị, không phải nhờ may mắn
Con số quan trọng nhất của ngành điện không chỉ là sản lượng tăng, mà là hệ thống đã đáp ứng được phụ tải đỉnh mà không phải cắt điện luân phiên. Điện sản xuất và nhập khẩu năm 2026 ước đạt 356,2 tỷ kWh, tăng 10,3% và cao hơn kịch bản cơ sở khoảng 6,2 tỷ kWh. Trong khi đó, công suất cực đại toàn hệ thống lập kỷ lục 57.537 MW ngày 24/6; riêng miền Bắc đạt 30.248 MW.
Kết quả ấy có cơ sở vận hành cụ thể: kế hoạch ba kịch bản được duyệt từ cuối năm 2025, công trình nguồn và lưới được đưa vào đúng thời điểm, hồ chứa được tích nước và tổ máy hoàn tất sửa chữa trước mùa hè. Trong chín tháng, ngành khởi công 136 công trình lưới điện và đóng điện 131 công trình. Đây là bằng chứng cho thấy chuẩn bị sớm có thể tạo khác biệt khi nắng nóng lịch sử và El Niño đẩy nhu cầu lên cao, còn thủy điện cả năm dự kiến hụt khoảng 18,5 tỷ kWh so với năm trước.
Tuy nhiên, mức tiêu thụ điện thương phẩm tăng 9,84% trong mười tháng cũng báo hiệu áp lực ngày càng lớn. Đặt mục tiêu tiết kiệm tối thiểu 3% tổng điện năng tiêu thụ toàn quốc và 10% trong các tháng nắng nóng cao điểm là hướng đi đúng: an ninh nguồn cung không thể chỉ dựa vào xây thêm nguồn, mà còn phải quản lý nhu cầu.
Xăng dầu chưa phải dùng dự trữ, nhưng chuỗi cung ứng vẫn mong manh
Ở lĩnh vực nhiên liệu, Việt Nam duy trì nguồn cung khi tuyến vận tải chiến lược bị gián đoạn bằng cách phối hợp điều hành, tăng sản xuất trong nước và đa dạng hóa dầu thô. Tổ công tác về an ninh năng lượng được lập ngay sau khi gián đoạn bắt đầu. Trong chín tháng, hai nhà máy lọc dầu sản xuất khoảng 12,1 triệu tấn xăng dầu; sản lượng khai thác dầu và condensate đạt 115% kế hoạch, còn khí đưa về bờ đạt 120% kế hoạch.
Thứ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Việt Sơn cho biết Việt Nam chưa để xảy ra thiếu hụt và chưa phải sử dụng xăng dầu dự trữ quốc gia. Đây là kết quả đáng ghi nhận, nhưng không nên hiểu là mọi mắt xích đều vững chắc. Nhiên liệu bay cho thấy giới hạn rõ rệt: khoảng 70% nhu cầu Jet A-1 phải nhập khẩu, trong khi nguồn cung quốc tế bị ảnh hưởng bởi lệnh cấm xuất khẩu, giảm công suất lọc dầu và gián đoạn hợp đồng.
Bài học ở đây là ổn định tổng thể có thể che khuất điểm yếu theo từng loại nhiên liệu. Dự trữ xăng dầu là lớp đệm cần thiết, nhưng đa dạng nguồn nhập, năng lực lọc hóa dầu và cơ chế ứng phó sớm mới quyết định khả năng duy trì nguồn cung khi khủng hoảng năng lượng kéo dài. Việc chưa phải dùng dự trữ là tín hiệu tốt, không phải lý do để trì hoãn củng cố các phương án thay thế.
Thành quả năm nay chưa bảo đảm những năm tới
Điểm cần nhìn thẳng là triển vọng 2027–2028 khó khăn hơn. Nhu cầu điện được dự báo tiếp tục tăng khoảng 10% trên nền cao, trong khi nguồn điện nền mới có thể chưa kịp vận hành; El Niño có khả năng kéo dài đến khoảng tháng 6/2027. Công suất cực đại miền Bắc năm 2027 được dự báo ở mức 32.693–34.865 MW. Những con số này khiến thành tích không cắt điện năm 2026 trở thành mốc cần bảo vệ, chứ không phải lời bảo đảm cho tương lai.
Các bước tiếp theo cần đi vào vận hành thực tế: hoàn thiện phương thức vận hành hệ thống điện năm 2027, đưa công nghệ bản sao số vào sử dụng chậm nhất trong quý I/2027 và siết quản lý nhu cầu, với mục tiêu giảm khoảng 3.000 MW công suất đỉnh ở miền Bắc. Song song, cần tiếp tục tiến độ nguồn và lưới, nâng khả năng dự báo và duy trì kỷ luật tiết kiệm điện.
Việt Nam đã vượt qua một phép thử khắc nghiệt mà không cắt điện và không rút xăng dầu từ dự trữ quốc gia. Nhưng an ninh năng lượng chỉ bền vững khi kết quả ấy được lặp lại trong những năm nhu cầu tăng, nguồn nền thiếu hụt và thời tiết khó lường. Thành công hiện tại đáng ghi nhận; sự chuẩn bị cho giai đoạn tới mới là thước đo quyết định.
