Chuyển dịch xanh phải bắt đầu từ độ tin cậy của nguồn điện
Năng lượng sạch là các nguồn và công nghệ sản xuất, cung ứng năng lượng nhằm giảm phát thải, nhưng chỉ có thể thay thế hiệu quả khi đáp ứng được nhu cầu điện liên tục với chi phí xã hội chấp nhận được. Đây là phép thử cốt yếu của năng lượng sạch Việt Nam: không thể đánh đổi độ ổn định của nguồn cung để lấy tốc độ mở rộng công suất.
Áp lực đã rõ: giai đoạn 2016–2025, điện thương phẩm tăng bình quân 7,6% mỗi năm, còn công suất cực đại tăng 6,9%; nhu cầu năng lượng sơ cấp được dự báo đạt 110–122 triệu tấn dầu quy đổi vào năm 2030 và 186–207 triệu tấn vào năm 2050. Khi nhu cầu tăng, điều quan trọng không chỉ là sản xuất thêm điện mà còn là đưa điện đến đúng nơi, đúng lúc, với mức chi phí doanh nghiệp và người dân có thể gánh.
Vì vậy, chi phí chuyển dịch năng lượng cần được tính rộng hơn giá xây dựng một nhà máy. Điện gió và điện mặt trời biến động theo thời tiết; nếu thiếu lưới truyền tải, lưu trữ và điều độ phù hợp, công suất lắp đặt không đồng nghĩa với nguồn điện sẵn sàng sử dụng. Mở rộng nguồn sạch mà bỏ quên những mắt xích này có thể làm tăng đầu tư nhưng không bảo đảm hiệu quả cung ứng.
Công nghệ mới cần lộ trình kinh tế thực tế
Hydrogen xanh là ví dụ điển hình cho khoảng cách giữa tiềm năng và khả năng thương mại. Tại Việt Nam, giá thành được ước tính cao gấp 2,5–4,5 lần hydrogen xám. Chênh lệch đó khiến việc tìm khách hàng tiêu thụ dài hạn và huy động vốn cho dự án sạch khó hơn, trong khi hạ tầng lưu trữ, vận chuyển và cơ chế hỗ trợ vẫn chưa hoàn chỉnh.
Bài học không phải là gạt bỏ hydrogen xanh, mà là tránh kỳ vọng công nghệ mới tự giải quyết bài toán cung ứng. Cần xác định trước ngành nào có nhu cầu phù hợp, nơi nào có thể tiếp cận nguồn điện tái tạo và cách chia sẻ rủi ro trong giai đoạn thị trường còn non trẻ. Nếu không, chi phí thử nghiệm có thể vượt xa lợi ích thực tế.
Lưu trữ điện là phần việc cấp thiết hơn để khai thác nguồn tái tạo hiện có. Quy hoạch điện VIII điều chỉnh đặt mục tiêu phát triển khoảng 10.000–16.300 MW công suất pin lưu trữ đến năm 2030. Muốn mục tiêu này thu hút đầu tư, cần có cơ chế doanh thu và thanh toán dịch vụ rõ ràng, tiêu chuẩn kỹ thuật thống nhất cùng phương án phân bổ rủi ro. Đây là cách biến thiết bị lưu trữ từ hạng mục tốn kém thành hạ tầng giúp nguồn điện sạch hữu ích hơn.
Thử nghiệm tại Đồng bằng sông Cửu Long là hướng đi đáng chú ý
Ngày 28/10, Trường Đại học Văn Lang và Trường Phát triển bền vững Doerr thuộc Đại học Stanford ký biên bản ghi nhớ hợp tác về nghiên cứu, đào tạo và ứng dụng các giải pháp phát triển bền vững tại Việt Nam. Trọng tâm là xây dựng mô hình Living Lab tại Văn Lang, nơi nhà khoa học, sinh viên, chính quyền, doanh nghiệp và cộng đồng cùng thử nghiệm, đánh giá giải pháp trong điều kiện thực tế.
Đồng bằng sông Cửu Long được chọn làm địa bàn ưu tiên, trước mắt hướng tới năng lượng sạch phục vụ nông nghiệp, nuôi trồng thủy sản và chế biến. Đây là lựa chọn có ý nghĩa: giải pháp cần được đánh giá không chỉ bằng hiệu suất công nghệ mà còn bằng chi phí, hạ tầng, khả năng vận hành và mức độ phù hợp với sinh hoạt, sản xuất của người dân.
Nếu thử nghiệm gắn với nhu cầu cụ thể, hợp tác có thể chỉ ra công nghệ nào vận hành được trong điều kiện địa phương, thay vì dừng ở đề xuất trên giấy. Hai trường kỳ vọng áp dụng thí điểm tại khu vực này rồi mở rộng cho toàn vùng. Đó là lộ trình thận trọng hơn việc nhân rộng một mô hình trước khi biết ai sẽ sử dụng và ai sẽ chịu chi phí.
Ưu tiên hiệu quả toàn hệ thống, không chạy theo công suất
Muốn chuyển dịch năng lượng vừa sạch vừa có thể chi trả, Việt Nam cần đánh giá từng dự án theo đóng góp cho toàn hệ thống: nguồn điện có ổn định không, lưới có tiếp nhận được không, lưu trữ có giảm lãng phí không và người dùng địa phương có hưởng lợi không. Cách nhìn này giúp tránh hai cực đoan: chậm đổi mới vì sợ chi phí, hoặc đầu tư dàn trải mà chưa có cơ chế vận hành.
Hợp tác nghiên cứu tại Đồng bằng sông Cửu Long có thể bổ sung bằng chứng thực tế cho quyết định đầu tư và chính sách. Song song, các cơ chế cho lưu trữ và những công nghệ như hydrogen xanh phải minh bạch về chi phí, rủi ro và đối tượng sử dụng. Kết luận nên rõ ràng: năng lượng sạch Việt Nam không được đo bằng số dự án được công bố, mà bằng lượng điện đáng tin cậy, mức phát thải giảm được và chi phí hợp lý mà nền kinh tế phải trả.
