Mốc nghìn tỷ USD nói lên điều gì?
Xuất nhập khẩu Việt Nam là hoạt động trao đổi hàng hóa qua biên giới, gồm xuất khẩu và nhập khẩu, phản ánh quy mô kết nối của nền kinh tế với thị trường thế giới. Trong 10 tháng, kim ngạch xuất nhập khẩu ước đạt 1.010,6 tỷ USD, tăng 32,3% so với cùng kỳ; riêng tháng 10 đạt 122,2 tỷ USD, tăng 47,6%. Đây là cột mốc đáng chú ý, nhưng quy mô lớn chỉ có ý nghĩa bền vững khi đi cùng năng lực sản xuất trong nước, giá trị gia tăng cao hơn và khả năng tuân thủ tốt hơn. Xuất khẩu 10 tháng ước đạt 499 tỷ USD, tăng 27,4%; hàng công nghiệp chế biến chiếm 87,4% tổng kim ngạch xuất khẩu. Những con số này cho thấy động lực vẫn nghiêng mạnh về sản xuất chế biến, trong khi yêu cầu nâng cấp công nghệ và tăng vai trò doanh nghiệp nội địa chưa thể xem nhẹ.
Đà tăng đã hiện rõ từ trước cột mốc tháng 10: trong 9 tháng, tổng kim ngạch đạt 888,03 tỷ USD, tăng 30,4% và cao hơn cùng kỳ 207,11 tỷ USD. Tuy nhiên, cán cân hàng hóa khi đó nhập siêu 19,39 tỷ USD; đến hết 10 tháng, mức nhập siêu ước thu hẹp còn khoảng 12,7 tỷ USD sau khi tháng 10 xuất siêu 6,8 tỷ USD. Đây là dấu hiệu tích cực, nhưng không nên đánh đồng tăng trưởng tổng kim ngạch với sức khỏe đồng đều của nền kinh tế: khu vực FDI vẫn chiếm tỷ trọng lớn, còn năng lực cung ứng trong nước cần được mở rộng.
Thu ngân sách tăng, nhưng thương mại phải tạo giá trị trong nước
Đối chiếu quy mô giao thương với thu ngân sách hải quan giúp nhìn rõ hơn phần đóng góp trực tiếp cho nguồn lực công. Trong 9 tháng, ngành Hải quan thu 399.638 tỷ đồng, bằng 88,6% dự toán và 77,4% chỉ tiêu phấn đấu cả năm. Riêng quý III, số thu đạt 132.169 tỷ đồng, tăng 14,9% so với cùng kỳ. Khoản thu đến từ nhiều nhóm hàng, trong đó có nguyên liệu, máy móc, thiết bị phục vụ sản xuất, ô tô nguyên chiếc và khoáng sản. Riêng nhập khẩu hơn 192.700 ô tô nguyên chiếc đóng góp 7.990 tỷ đồng vào thu ngân sách. Kết quả này cho thấy thương mại mở rộng có thể bổ sung nguồn thu, nhưng cũng nhắc rằng nguồn thu gắn nhiều với hàng nhập khẩu và đầu vào sản xuất.
Tác động với người dân và doanh nghiệp không chỉ nằm ở số thu: thủ tục thông quan nhanh, dễ dự đoán có thể giảm thời gian chờ hàng, hỗ trợ hoạt động sản xuất và giúp hàng hóa lưu thông ổn định. Trong quý III, ngành tập trung cải cách thủ tục, phát triển hải quan số, tạo thuận lợi thương mại và tăng cường quản lý thu. Mục tiêu hợp lý không phải chọn giữa kiểm soát và thông quan nhanh, mà là làm tốt cả hai: bảo đảm nguồn thu, ngăn thất thu, đồng thời tháo gỡ vướng mắc chính đáng cho doanh nghiệp. Nếu doanh nghiệp trong nước chỉ tham gia ở khâu giá trị thấp, mức tăng kim ngạch sẽ chưa tự động chuyển thành thu nhập và năng lực cạnh tranh tương xứng.
Hơn 17.000 vụ vi phạm là cảnh báo không thể bỏ qua
Tăng trưởng nhanh cũng kéo theo áp lực giám sát lớn hơn. Từ ngày 15/12/2025 đến 14/9/2026, Hải quan phát hiện và xử lý 17.068 vụ vi phạm, với trị giá hàng hóa vi phạm ước tính 17.996,8 tỷ đồng; cơ quan chức năng khởi tố 19 vụ và chuyển khởi tố 115 vụ. Riêng giai đoạn từ giữa tháng 6 đến giữa tháng 9 ghi nhận 5.650 vụ. Đây không phải phần phụ bên lề của bức tranh thương mại: vi phạm hải quan làm suy yếu cạnh tranh lành mạnh, gây rủi ro thất thu và có thể khiến doanh nghiệp tuân thủ phải chịu thêm kiểm tra, chậm trễ. Vì vậy, hiệu quả quản lý nên được đánh giá đồng thời qua số thu, tốc độ thông quan và khả năng phát hiện đúng đối tượng rủi ro.
Trong quý IV, ngành Hải quan xác định tiếp tục hoàn thiện thể chế, chống thất thu, chuyển giá, trốn thuế và kiểm soát địa bàn, mặt hàng có nguy cơ cao. Bộ Công Thương cũng đặt trọng tâm vào đẩy mạnh xuất khẩu, đa dạng hóa thị trường và nâng cao năng lực tuân thủ, trong đó có cảnh báo sớm về phòng vệ thương mại, tiêu chuẩn xanh, truy xuất nguồn gốc và quy tắc xuất xứ. Hướng đi này đúng, bởi tăng trưởng dựa trên một số thị trường hoặc khu vực doanh nghiệp sẽ dễ tổn thương trước biến động và rào cản. Cột mốc nghìn tỷ USD vì thế nên được xem là điểm khởi đầu cho giai đoạn nâng chất, không phải lý do để chỉ chạy theo tổng lượng giao dịch.
Quy mô lớn cần đi cùng nền tảng vững
Vượt mốc 1.000 tỷ USD xác nhận đà tăng tốc của thương mại hàng hóa và vai trò ngày càng rõ của xuất nhập khẩu đối với tăng trưởng kinh tế. Nhưng con số tổng hợp không thể thay thế những câu hỏi quan trọng hơn: doanh nghiệp trong nước giữ lại bao nhiêu giá trị, cán cân thương mại có bền vững không, và hoạt động kiểm soát có đủ hiệu quả để bảo vệ nguồn thu cũng như doanh nghiệp làm ăn đúng luật? Mức thu gần 400.000 tỷ đồng và hơn 17.000 vụ vi phạm cho thấy cơ hội kinh tế và gánh nặng quản lý đang cùng tăng. Kết luận cần rõ ràng: Việt Nam đã mở rộng quy mô thương mại rất nhanh, nhưng thành công tiếp theo phải được đo bằng giá trị tạo ra trong nước, khả năng chống chịu trước rào cản và một hệ thống hải quan vừa nghiêm minh vừa thuận tiện.
