Một hệ thống sách chung, thay cho nhiều lựa chọn
Sách giáo khoa thống nhất là bộ tài liệu học tập được dùng chung trên toàn quốc, thay cho tình trạng các trường có thể lựa chọn những bộ sách khác nhau. Theo định hướng hiện nay, học sinh dự kiến sử dụng một bộ sách chung và miễn phí từ năm học 2028-2029. Đây là thay đổi đáng chú ý, nhưng giá trị của nó không nằm ở việc mọi lớp học cầm cùng một cuốn sách; điều quan trọng là tài liệu phải đáp ứng chương trình và hỗ trợ việc dạy, học tốt hơn.
Khi học sinh ở các địa phương tiếp cận cùng hệ thống tài liệu, việc chuyển trường, tổ chức kiểm tra, đánh giá và xây dựng học liệu hỗ trợ có thể thuận lợi hơn. Sự đồng bộ ấy cũng có thể giảm khoảng cách do khác biệt giữa các bộ sách, song không tự động bảo đảm chất lượng giáo dục đồng đều. Kết quả còn phụ thuộc vào giáo viên, điều kiện trường lớp và cách triển khai tại từng địa phương. Vì vậy, thống nhất sách nên được xem là một công cụ điều phối, không phải giải pháp thay thế cho các điều kiện dạy học còn thiếu.
Lộ trình gấp đòi hỏi chuẩn bị kỹ
Theo định hướng của ngành giáo dục, chương trình giáo dục phổ thông sẽ được rà soát, điều chỉnh trong năm 2026; bộ sách dùng chung dự kiến được hoàn thiện trong năm 2027 để kịp đưa vào sử dụng từ năm học 2028-2029. Lộ trình này được đẩy sớm hơn một năm so với kế hoạch trước đó. Việc rà soát chương trình và sách giáo khoa được đặt trong bối cảnh đáp ứng yêu cầu mới của Nghị quyết số 71-NQ/TW cùng các chỉ đạo có thẩm quyền.
Khoảng chuẩn bị không dài khiến biên soạn lại toàn bộ từ đầu trở thành lựa chọn nhiều rủi ro: vừa gây sức ép lên tiến độ, vừa đòi hỏi kiểm chứng nội dung, bài tập và hoạt động học tập trong thời gian hạn chế. Mục tiêu cần theo đuổi không chỉ là kịp phát hành, mà còn phải cập nhật chương trình, giữ tính liên tục của việc dạy học và hạn chế xáo trộn cho nhà trường, giáo viên, học sinh và gia đình. Nếu khâu chuẩn bị bị rút gọn bằng cách xem nhẹ thẩm định, lợi ích của việc có sách chung sẽ khó bù được những bất cập mới.
Kế thừa có điều kiện, không ghép sách cơ học
Phương án được đề xuất là lấy bộ sách đã chọn làm nền tảng cốt lõi, đồng thời tham khảo các bộ sách khác đã được phê duyệt để chỉnh sửa, bổ sung và hoàn thiện. Đây là hướng đi thuyết phục hơn việc phủ nhận toàn bộ kinh nghiệm đã tích lũy, nhưng “kế thừa” không nên biến thành phép ghép cơ học giữa các cuốn sách. Chuẩn biên tập phải là yêu cầu cần đạt của Chương trình giáo dục phổ thông 2018; nội dung, ngữ liệu và hoạt động học tập chỉ nên được giữ lại khi đã được rà soát về mức độ phù hợp.
Các bộ sách hiện hành đã trải qua thẩm định và sử dụng thực tế; mỗi bộ từng chiếm thị phần trong khoảng 20% đến 50%. Điều đó tạo ra kinh nghiệm để nhận diện điểm mạnh, hạn chế, nhưng không đồng nghĩa mọi nội dung đã được kiểm chứng đều phù hợp để đưa vào bộ chung. Cần công khai tiêu chí lựa chọn, giải thích rõ phần nào được giữ, sửa hoặc loại bỏ. Làm minh bạch từ đầu sẽ giúp giáo viên và phụ huynh hiểu rằng bộ sách thống nhất được xây dựng dựa trên chất lượng, thay vì thuận tiện hành chính.
Miễn phí là mục tiêu lớn, chất lượng là điều kiện
Học sinh dự kiến được sử dụng sách giáo khoa miễn phí từ năm học 2028-2029. Nếu được thực hiện đúng như kế hoạch, chính sách này có thể giảm chi phí học tập cho gia đình và mở rộng cơ hội tiếp cận tài liệu giữa các vùng miền. Tuy nhiên, thông tin hiện có chưa nêu cách thức tổ chức cung cấp sách miễn phí. Vì vậy, chưa nên đồng nhất mục tiêu đã công bố với việc mọi gia đình chắc chắn nhận đủ sách đúng hạn; khâu thực hiện cần được làm rõ để cam kết đi vào đời sống.
Một bộ sách dùng chung cũng có thể giúp trường học xây dựng kế hoạch dạy học và học liệu hỗ trợ nhất quán hơn, đồng thời giảm trở ngại cho học sinh khi chuyển địa phương. Nhưng tính thống nhất không nên đồng nghĩa với một quy trình cứng nhắc, bỏ qua khác biệt về điều kiện học tập. Kết luận cần nhớ là kế hoạch này đáng ủng hộ nếu đi cùng thẩm định nghiêm túc, chuyển tiếp có chuẩn bị và cơ chế miễn phí rõ ràng. Sách chung chỉ tạo ra giá trị bền vững khi vừa bảo đảm chất lượng, vừa thực sự đến được với học sinh.
