Đồng kiến tạo là thước đo năng lực AI
Hợp tác quốc tế về AI là sự phối hợp giữa các quốc gia và đối tác nhằm phát triển nhân lực, hạ tầng, công nghệ và cơ chế quản trị, để mỗi bên có thể hiểu, đánh giá và chủ động ứng dụng AI phù hợp với bối cảnh của mình. Đây không nên chỉ là con đường đưa công nghệ sẵn có tới thêm người dùng: mục tiêu phải là chuyển các quốc gia từ vị trí tiêu thụ sang đồng kiến tạo AI.
Thông điệp ấy được nhấn mạnh tại Đối thoại liên khu vực về nâng cao năng lực AI, do Bộ Khoa học và Công nghệ phối hợp với Văn phòng Điều phối viên thường trú Liên hợp quốc tại Việt Nam tổ chức ngày 28/10/2026 ở Quảng Ninh, trong khuôn khổ Tuần lễ Số quốc tế. Việt Nam và các đối tác trao đổi cách thúc đẩy hợp tác để AI phát triển an toàn, có trách nhiệm và bao trùm.
Sự dịch chuyển này có ý nghĩa lớn hơn việc sở hữu công cụ. Năng lực AI còn là khả năng hiểu, thử nghiệm và đánh giá hệ thống trong điều kiện thực tế, rồi lựa chọn nên tự phát triển, mua hay sử dụng công nghệ bên ngoài. Nếu thiếu những kỹ năng ấy, quyền tiếp cận không đồng nghĩa với quyền định hình công nghệ.
Đối thoại phải tạo ra năng lực, không chỉ cam kết
Các diễn đàn quốc tế đã tạo được nền tảng nguyên tắc chung, nhưng khoảng cách từ đồng thuận đến năng lực triển khai vẫn còn rộng. Thứ trưởng Trần Trung Tính nhấn mạnh quản trị AI không thể tách rời năng lực AI: chính sách tốt sẽ khó phát huy tác dụng nếu thiếu nhân lực, hạ tầng, tài chính và cơ hội đào tạo để phát triển, sử dụng công nghệ an toàn, có trách nhiệm.
Bất bình đẳng về hạ tầng cho thấy vì sao chỉ kêu gọi hợp tác là chưa đủ. Tính đến tháng 6/2025, các nước thu nhập cao nắm 77% dung lượng trung tâm dữ liệu đồng định vị, còn các nước thu nhập thấp có chưa tới 0,1%. Khoảng cách này không tự thu hẹp bằng các tuyên bố; nó cần được xử lý qua chia sẻ hạ tầng, cơ hội tiếp cận đào tạo và hỗ trợ xác định những kỹ năng còn thiếu.
Vì vậy, kết quả đáng chờ đợi của hợp tác quốc tế AI không phải số cuộc họp hay độ dài của văn kiện, mà là các đề xuất cụ thể có thể triển khai: chia sẻ kinh nghiệm, mở rộng hệ sinh thái và phối hợp nghiên cứu. Nếu đối thoại không dẫn tới những bước đi như vậy, khoảng cách năng lực có nguy cơ biến thành khoảng cách phát triển.
Ba hướng hợp tác cần đi cùng nhau
Đào tạo, hạ tầng và quản trị cần được xem như một gói hợp tác thống nhất. Đào tạo giúp xây dựng đội ngũ có thể hiểu, thử nghiệm và đánh giá hệ thống AI; hạ tầng cùng dữ liệu tạo điều kiện cho họ nghiên cứu, phát triển và ứng dụng; còn quản trị đặt ra nguyên tắc để đổi mới diễn ra có trách nhiệm. Thiếu một mắt xích, những phần còn lại cũng khó tạo ra năng lực bền vững.
Hướng hợp tác được đề xuất gồm chia sẻ hạ tầng, phát triển hệ sinh thái mở, nghiên cứu và trao đổi kinh nghiệm giữa các nước. Trong quản trị, Việt Nam nhấn mạnh quản lý rủi ro, nguyên tắc đạo đức và cơ chế thử nghiệm có kiểm soát—cách tiếp cận có thể vừa tạo không gian đổi mới vừa giữ an toàn cho quá trình ứng dụng.
Đây cũng là cơ sở để Việt Nam theo đuổi ba trụ cột phát triển AI: thể chế và chính sách; nhân lực, nhân tài; cùng hạ tầng, dữ liệu và cộng đồng khởi nghiệp. Hợp tác chỉ có giá trị khi các trụ cột này được chuyển thành cơ hội tiếp cận và năng lực thực hành, chứ không dừng ở việc đưa công nghệ vào sử dụng.
Tự chủ là đích đến dài hạn
Tự chủ AI không có nghĩa mỗi quốc gia phải tự làm mọi thứ. Đó là khả năng hiểu công nghệ đủ sâu để quyết định phần nào nên phát triển trong nước, phần nào nên tiếp nhận từ bên ngoài, đồng thời đánh giá được mức độ phù hợp với nhu cầu và điều kiện địa phương. Hợp tác quốc tế vì thế không đối lập với tự chủ; làm đúng, nó giúp các nước xây nền tảng để lựa chọn chủ động hơn.
Việt Nam xác định AI là động lực của khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số; đồng thời xây dựng định hướng phát triển dài hạn thông qua Luật Trí tuệ nhân tạo và Chiến lược quốc gia về AI đến năm 2030, tầm nhìn 2045. Tại đối thoại, Việt Nam cũng khẳng định cách tiếp cận hài hòa giữa phát triển và quản trị hiệu quả, lấy con người làm trung tâm.
Kết quả thảo luận tại Quảng Ninh sẽ được chuyển tới Liên hợp quốc để đóng góp cho Đối thoại toàn cầu về Quản trị AI lần thứ hai, dự kiến diễn ra tại New York ngày 3–4/5/2027. Đây là bước tiếp nối cần thiết, nhưng thước đo sau cùng vẫn là năng lực được hình thành trong từng quốc gia. Muốn đi từ tiếp nhận tới đồng kiến tạo AI, các cam kết phải trở thành đào tạo, hạ tầng và cơ chế quản trị có thể vận hành.
