Tốc độ giải ngân không phải thước đo cuối cùng
Đầu tư công là việc Nhà nước sử dụng nguồn lực ngân sách để xây dựng hạ tầng và cung cấp dịch vụ công, vì vậy hiệu quả phải được đo bằng lợi ích thực tế người dân nhận được, không chỉ bằng tiến độ chi tiền. Quy mô vốn dự kiến cho giai đoạn 2026-2030 là 8,2 triệu tỷ đồng, khiến chất lượng quản lý và lựa chọn dự án trở thành yêu cầu cấp thiết hơn bao giờ hết.
Trong phiên thảo luận ngày 5/11 về dự án Luật Ngân sách Nhà nước (hợp nhất), các đại biểu Quốc hội đề nghị chuyển trọng tâm từ kiểm soát khoản chi sang đo lường kết quả và hiệu quả thực tế của từng chương trình, dự án. Đây là hướng đi đúng: công trình hoàn thành đúng hạn, giải ngân đủ vốn vẫn có thể kém hiệu quả nếu không đáp ứng nhu cầu, ít được khai thác hoặc tạo ra giá trị thấp hơn nguồn lực đã bỏ ra. Luật cần đặt câu hỏi về kết quả ngay từ lúc đề xuất, thay vì xem tỷ lệ giải ngân như bằng chứng thay thế cho thành công.
Đánh giá dự án từ nhu cầu và toàn bộ vòng đời
Áp lực triển khai hạ tầng giao thông, năng lượng, chống ngập, môi trường, y tế, giáo dục và hạ tầng số là có thật; cử tri mong những công trình này sớm cải thiện chất lượng cuộc sống. Nhưng nhu cầu cấp bách không thể trở thành lý do để hạ thấp chuẩn chuẩn bị dự án. Trước khi quyết định đầu tư, cần xác định mục tiêu, chỉ tiêu kết quả, tiêu chuẩn chất lượng, thời hạn và kinh phí tương ứng; đồng thời tính cả chi phí vận hành, bảo trì trong suốt vòng đời công trình.
Thước đo nên gắn với trải nghiệm cụ thể. Với cơ sở y tế ở vùng núi, chẳng hạn, hiệu quả cần phản ánh khả năng người dân tiếp cận dịch vụ chứ không chỉ quy mô hay giá trị xây dựng. Cách đánh giá này giúp so sánh phương án theo lợi ích xã hội, hạn chế tình trạng ưu tiên công trình dễ khởi công hoặc dễ giải ngân hơn dự án có tác động thiết yếu. Đầu tư công chỉ đáng gọi là hiệu quả khi tài sản sau nghiệm thu được sử dụng và giải quyết đúng vấn đề đã nêu.
Phân cấp phải đi cùng trách nhiệm quyết định
Dự thảo luật có các nội dung phân cấp, phân quyền cho Chính phủ và chính quyền địa phương, đồng thời đơn giản hóa thủ tục phê duyệt chủ trương, quyết định đầu tư và nâng trách nhiệm người đứng đầu. Gỡ các tầng nấc không cần thiết có thể rút ngắn thời gian chuẩn bị; đề xuất chuyển một số bước trao đổi trước sang hậu kiểm cũng hướng tới giảm chậm trễ. Tuy nhiên, phân quyền mà thiếu giám sát sẽ biến tốc độ thành rủi ro: thẩm quyền quyết định phải đi kèm căn cứ lựa chọn dự án, trách nhiệm của người ký và nghĩa vụ giải trình.
Các đại biểu đề nghị kết luận đánh giá phải nêu tồn tại, nguyên nhân, trách nhiệm và kiến nghị xử lý; cơ quan có thẩm quyền cần quyết định tiếp tục, điều chỉnh hay dừng dự án, kèm thời hạn thực hiện. Kết quả đánh giá cũng cần gắn với trách nhiệm của người ra quyết định đầu tư. Nguyên tắc “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm” chỉ có ý nghĩa khi cơ quan dân cử được giám sát kết quả sử dụng vốn, tiến độ và hiệu quả đầu tư.
Phân bổ đúng ưu tiên mới tạo giá trị
Hiệu quả không chỉ nằm ở khâu thi công mà bắt đầu từ cách ngân sách được phân bổ. Với các khoản chi trung ương chưa phân bổ chi tiết, cần công khai danh mục, mức vốn, căn cứ và kết quả sử dụng; thay đổi lớn phải đúng thẩm quyền để bảo đảm vai trò giám sát của Quốc hội. Nguồn lực cũng cần đến đúng nơi có nhu cầu và năng lực triển khai, thay vì dàn trải hoặc để ưu tiên thiết yếu thiếu vốn.
Tại phiên thảo luận ngày 5/11, đại biểu Trịnh Trung Tín đề nghị làm rõ cơ chế dùng chi thường xuyên cho đầu tư, sửa chữa, cải tạo và nâng cấp hạ tầng, đồng thời cảnh báo nguy cơ dùng khoản chi này để né quy trình quản lý dự án đầu tư công. Đây là ví dụ cho thấy đơn giản hóa phải có giới hạn và quy tắc kiểm soát rõ ràng. Bộ trưởng Tài chính Ngô Văn Tuấn cho biết cơ quan soạn thảo sẽ phối hợp với cơ quan thẩm tra để nghiên cứu, tiếp thu và hoàn thiện dự thảo trước khi trình Quốc hội.
Kết luận, Luật Ngân sách Nhà nước cần biến giải ngân vốn thành phương tiện phục vụ mục tiêu công, không phải đích đến tự thân. Phân cấp và thủ tục gọn chỉ phát huy tác dụng khi trách nhiệm quyết định, giám sát và phân bổ nguồn lực được quy định minh bạch. Với quy mô vốn 8,2 triệu tỷ đồng, tiêu chuẩn thành công phải là công trình hữu ích, dịch vụ dễ tiếp cận và lợi ích tương xứng với ngân sách đã bỏ ra.
