Cùng một mức thuế, hai lợi ích đối nghịch
Thuế Mỹ hàng Việt là các khoản thuế hoặc biện pháp thương mại mà Washington có thể áp lên hàng hóa từ Việt Nam sau những cuộc điều tra về hoạt động thương mại và quyền sở hữu trí tuệ. Tranh luận hiện nay không đơn thuần là ủng hộ hay phản đối Việt Nam: doanh nghiệp Mỹ đang cân nhắc giữa bảo vệ nhà sản xuất trong nước và duy trì nguồn cung cần thiết cho hoạt động của chính họ. Tesla và Samsung phản đối thuế mới vì hàng hóa, linh kiện sản xuất tại Việt Nam phục vụ chuỗi cung ứng Mỹ; ngược lại, các nhóm thép, thủy sản, gỗ dán, pin mặt trời và sản phẩm gỗ muốn Washington hành động cứng rắn hơn. Sự chia rẽ này cho thấy thuế quan không tác động đồng đều: điều giúp một ngành giảm áp lực cạnh tranh có thể làm tăng chi phí cho ngành khác.
Do đó, câu hỏi thực chất không chỉ là Washington có áp thêm thuế hay không, mà là biện pháp sẽ nhắm vào đâu và lợi ích nào được đặt lên trước. Khi doanh nghiệp cùng tham gia một thị trường nhưng đứng ở những vị trí khác nhau trong chuỗi giá trị, một chính sách áp dụng rộng có thể tạo ra người thắng và kẻ chịu thiệt ngay trong nội bộ kinh tế Mỹ.
Doanh nghiệp phụ thuộc nguồn cung muốn tránh cú sốc
Trong hồ sơ gửi Văn phòng Đại diện Thương mại Mỹ ngày 2/7, Tesla đề nghị chính quyền tính đến nhu cầu thực tế của các nhà sản xuất trong nước trước khi áp thêm thuế. Hãng cảnh báo một số linh kiện công nghệ cao và thiết bị sản xuất chính xác vẫn chưa có nguồn thay thế đầy đủ tại Mỹ, dù doanh nghiệp đã đầu tư để mở rộng năng lực nội địa. Lập luận ấy làm nổi bật nghịch lý: chính sách nhằm bảo vệ sản xuất Mỹ có thể khiến nhà sản xuất Mỹ khó tiếp cận đầu vào cần thiết.
Samsung cũng phản đối, bởi Việt Nam sản xuất một phần đáng kể điện thoại thông minh và thiết bị mạng phục vụ thị trường Mỹ. Các hiệp hội bán lẻ và doanh nghiệp trong lĩnh vực giày dép, may mặc, xe đạp, máy chơi game và hàng tiêu dùng cùng lo thuế mới sẽ làm tăng chi phí đầu vào, gián đoạn nguồn cung và đẩy giá bán lên. Đây là mối quan tâm trực tiếp với người tiêu dùng Mỹ: chi phí phát sinh có thể truyền từ nhà nhập khẩu sang giá hàng hóa. Với nhóm này, duy trì dòng hàng ổn định quan trọng hơn việc áp thêm rào cản.
Ngành chịu sức ép cạnh tranh muốn biện pháp mạnh
Ở phía đối lập, đại diện các ngành thép, thủy sản, gỗ dán, pin mặt trời và sản phẩm gỗ cáo buộc Việt Nam có những thực tiễn thương mại không công bằng, đồng thời đề nghị áp thuế hoặc biện pháp khác. Với các nhà sản xuất nội địa, hàng nhập khẩu cạnh tranh có thể bị xem là sức ép lên năng lực và thị phần của họ. Vì vậy, thuế quan Mỹ trong mắt nhóm này không chỉ là chi phí mới cho nhà nhập khẩu, mà còn là công cụ để gây sức ép và bảo vệ ngành sản xuất.
Các tổ chức đại diện cho phần mềm, điện ảnh và âm nhạc cũng thúc giục Washington đòi hỏi cam kết mạnh hơn về bản quyền. Họ đặt trọng tâm vào việc thực thi quyền sở hữu trí tuệ, thay vì chỉ nhìn vào dòng hàng hóa. Nhưng các mục tiêu này không tự động biện minh cho một mức thuế rộng: nếu biện pháp đánh trúng cả ngành phụ thuộc vào linh kiện và hàng hóa Việt Nam, chi phí có thể dội ngược lên các doanh nghiệp Mỹ vốn không tham gia vào tranh chấp bản quyền hay cạnh tranh trực tiếp với nhà sản xuất Việt Nam.
Điều tra sở hữu trí tuệ là điểm khởi đầu, chưa phải kết luận
Bối cảnh của cuộc tranh luận là cuộc điều tra thương mại theo Section 301 mà Văn phòng Đại diện Thương mại Mỹ khởi động ngày 29/5, sau khi xếp Việt Nam vào nhóm “Priority Foreign Country” trong báo cáo Special 301 về sở hữu trí tuệ. Đây là mức giám sát nghiêm trọng nhất theo cơ chế này; Washington cho rằng những quan ngại kéo dài về bảo hộ và thực thi quyền sở hữu trí tuệ chưa được giải quyết đầy đủ. Riêng việc mở điều tra chưa đồng nghĩa với quyết định áp thuế, nhưng tạo cơ sở để chính quyền xem xét thuế hoặc biện pháp đáp trả khác.
Theo kế hoạch, Washington có thời hạn đến ngày 29/11 để hoàn tất điều tra và quyết định có áp dụng biện pháp đáp trả hay không. Mỹ cũng đang tiến hành một cuộc điều tra riêng về cáo buộc dư thừa năng lực sản xuất. Hiện chưa rõ nếu có biện pháp mới, chúng sẽ áp dụng trên diện rộng hay chỉ nhắm vào một số ngành. Chính điểm chưa rõ đó khiến doanh nghiệp ở cả hai phía vận động: một chính sách có mục tiêu hẹp có thể giảm tác động lan rộng, còn thuế bao trùm có nguy cơ làm tổn thương chính các chuỗi cung ứng mà doanh nghiệp Mỹ đang dựa vào.
Kết luận: phạm vi thuế sẽ quyết định ai phải trả giá
Sự chia rẽ không phải dấu hiệu doanh nghiệp Mỹ thiếu nhất quán; đó là hệ quả của những lợi ích khác nhau. Tesla, Samsung và các ngành bán lẻ cần hàng hóa, linh kiện từ Việt Nam để duy trì hoạt động, trong khi một số nhà sản xuất thép, gỗ và pin mặt trời muốn giảm sức ép cạnh tranh bằng biện pháp thương mại mạnh hơn. Washington vì thế phải cân đối giữa mục tiêu thực thi quyền sở hữu trí tuệ và nguy cơ làm đứt đoạn nguồn cung, tăng giá hàng hóa tại Mỹ.
Kết quả điều tra sẽ đáng chú ý không chỉ vì có hay không có thuế mới, mà còn vì cách xác định ngành bị tác động. Một biện pháp có mục tiêu rõ ràng có thể hạn chế thiệt hại ngoài dự kiến; còn thuế áp rộng có thể biến tranh chấp thương mại thành gánh nặng cho nhà sản xuất, nhà bán lẻ và người mua Mỹ. Với doanh nghiệp hai nước, chờ quyết định cuối cùng vẫn là thực tế trước mắt.
