Đổi thước đo: từ số lượng đề tài sang hiệu quả ngoài đồng ruộng
Ứng dụng nghiên cứu nông nghiệp là quá trình đưa tri thức, giống mới và công nghệ từ phòng thí nghiệm đến sản xuất, kinh doanh hoặc quản lý, tạo ra giá trị có thể kiểm chứng cho người làm nông. Mục tiêu ít nhất 60% kết quả nghiên cứu được ứng dụng, chuyển giao, thương mại hóa hoặc phục vụ quản lý trong giai đoạn 2026-2030 vì thế là một phép thử về khả năng biến tri thức thành năng suất và thu nhập, chứ không chỉ là chỉ tiêu hành chính. Sáng 27/10, Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với Bộ Công an tổ chức hội nghị khu vực miền Bắc về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số nhằm thúc đẩy tăng trưởng ngành. Hội nghị triển khai các định hướng quốc gia về khoa học, công nghệ và nông nghiệp, nông thôn; bối cảnh này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải gắn nghiên cứu với nhu cầu sản xuất. Thông điệp đúng đắn là lấy hiệu quả ứng dụng làm thước đo, thay vì xem số đề tài hoàn thành như đích đến.
Khoa học nông nghiệp đã chứng minh giá trị khi công nghệ đi cùng điều kiện canh tác thực tế. Giống lúa mới kết hợp công nghệ sinh học, cơ giới hóa và quy trình tiên tiến giúp năng suất tăng khoảng 9,9%, sản lượng tăng ước 2,4 triệu tấn mỗi năm. Những kết quả ấy có thể tác động trực tiếp đến sản lượng, chi phí và sinh kế; nông nghiệp vốn là trụ đỡ của nền kinh tế và gắn với đời sống người dân nông thôn. Nhưng thành công của một số mô hình không thể thay thế việc xây dựng con đường chuyển giao có thể lặp lại ở nhiều vùng và quy mô sản xuất khác nhau.
Khoảng cách lớn nhất nằm giữa sản phẩm nghiên cứu và người sản xuất
Quy mô nghiên cứu không nhỏ: giai đoạn 2021-2025, toàn ngành triển khai 1.373 nhiệm vụ khoa học và công nghệ; 225 giống mới được công nhận, 150 tiến bộ kỹ thuật được ban hành và 158 bằng độc quyền sáng chế, giải pháp hữu ích được cấp. Tuy vậy, số đầu ra không đồng nghĩa với mức độ phổ biến tại cơ sở. Trong 451 sản phẩm khoa học và công nghệ nông nghiệp được thống kê tại các địa phương, 341 sản phẩm, tương đương khoảng 76%, vẫn ở giai đoạn nghiên cứu; chỉ khoảng 24% được ứng dụng hoặc thương mại hóa. Đây là điểm nghẽn cốt lõi: kết quả có thể đạt chuẩn khoa học nhưng chưa chắc phù hợp với vốn, kỹ năng, thiết bị và nhu cầu của hộ sản xuất hay hợp tác xã.
Sản xuất nhỏ lẻ, phân tán khiến một giải pháp khó được thử nghiệm và nhân rộng đồng bộ. Liên kết giữa viện, trường và doanh nghiệp còn yếu, trong khi công nghệ đầu vào, bảo quản, chế biến sâu, dữ liệu và nhân lực số đều có hạn chế. Nếu thiếu đơn vị tiếp nhận, hướng dẫn vận hành và đầu ra thị trường, công nghệ dễ dừng ở mô hình trình diễn hoặc hồ sơ nghiệm thu. Vì vậy, mục tiêu 60% sẽ trở thành con số hình thức nếu không xác định rõ ai chuyển giao, ai trả chi phí triển khai và lợi ích cụ thể nào khiến người sản xuất muốn áp dụng.
Chuyển đổi số phải giúp quyết định tốt hơn tại nơi sản xuất
Chuyển đổi số nông nghiệp có thể thu hẹp khoảng cách ấy nếu dữ liệu phục vụ được quyết định hằng ngày: theo dõi vùng trồng, truy xuất nguồn gốc, quản lý đất đai, dự báo rủi ro và kết nối sản phẩm với khâu chế biến, tiêu thụ. Toàn ngành đã xây dựng và từng bước vận hành 25 cơ sở dữ liệu, hệ thống thông tin chuyên ngành, đồng thời kết nối trực tiếp với 12 cơ sở dữ liệu quốc gia. Tuy nhiên, có dữ liệu chưa đồng nghĩa với có ích cho nông dân. Cần chuẩn hóa và chia sẻ thông tin, nhất là dữ liệu đất đai và truy xuất nguồn gốc, đồng thời thiết kế dịch vụ dễ sử dụng ở cấp cơ sở.
Các mô hình công nghệ cao, tuần hoàn và giảm phát thải đã cho thấy tiềm năng thiết thực: hơn 2.000 mô hình được triển khai, giúp giảm chi phí đầu vào, nâng thu nhập và ghi nhận hiệu quả kinh tế tăng khoảng 10-30%. Bài học không phải là số hóa càng nhiều càng tốt, mà là chọn công nghệ giải quyết đúng vấn đề của từng vùng sinh thái và chuỗi giá trị. Giống lúa chịu rét, ngô sinh khối hay vắc-xin thú y chỉ phát huy tác dụng khi đi kèm quy trình, hướng dẫn, dịch vụ kỹ thuật và kênh phân phối phù hợp. Công nghệ cần đến được người dùng, không chỉ hiện diện trên hệ thống.
Muốn đạt 60%, phải tổ chức lại con đường từ nghiên cứu đến thị trường
Bước tiếp theo cần bắt đầu từ bài toán của người sản xuất và doanh nghiệp, rồi mới chọn nhiệm vụ nghiên cứu, đơn vị chuyển giao và cách đo kết quả. Bộ Nông nghiệp và Môi trường được giao hoàn thiện danh mục bài toán ưu tiên trước ngày 15/12/2026 để triển khai các nhiệm vụ đủ điều kiện trong quý I/2027; các địa phương phía Bắc lựa chọn 3-5 bài toán trước ngày 15/11/2026. Bộ cũng dự kiến nghiên cứu mô hình sàn giao dịch nông sản quốc gia, báo cáo Thủ tướng trước ngày 31/12/2026. Những mốc này chỉ có ý nghĩa nếu bài toán được chọn gắn với vùng nguyên liệu, liên kết sản xuất, chế biến, tiêu thụ và thương hiệu.
Cơ quan quản lý cần theo dõi không chỉ số kết quả đã chuyển giao mà cả mức độ sử dụng, khả năng duy trì và lợi ích tạo ra; trách nhiệm và tiến độ phải rõ từ đầu. Đồng thời, doanh nghiệp, hợp tác xã và người sản xuất cần tham gia xác định nhu cầu, thử nghiệm và phản hồi để nghiên cứu không xa rời điều kiện thực địa. Mục tiêu 60% là hướng đi cần thiết, nhưng thước đo cuối cùng phải là công nghệ được dùng bền vững, năng suất và chất lượng tăng, chi phí hợp lý hơn. Nếu không nối được nghiên cứu với người dùng và thị trường, tỷ lệ hoàn thành sẽ chỉ đẹp trên báo cáo.
