Từ tuyển sinh sang chuẩn bị tiếp nhận học sinh
Tiếp nhận học sinh đầu cấp là cách tổ chức nhập học dựa trên việc chuẩn bị trước chỗ học, cơ sở vật chất và giáo viên để đón trẻ đúng độ tuổi, thay vì đặt trọng tâm vào cạnh tranh qua kỳ tuyển sinh. Bộ Giáo dục và Đào tạo đang lấy ý kiến về dự thảo thông tư quy định việc tiếp nhận học sinh vào các cấp học phổ thông đầu cấp. Dự thảo kế thừa những quy định còn phù hợp, đồng thời mở rộng phạm vi tới lớp 1, lớp 6 và lớp 10.
Đây không chỉ là đổi tên thủ tục. Cách gọi “tiếp nhận” nhấn mạnh trách nhiệm của hệ thống giáo dục: dự báo số trẻ đến tuổi đi học, chuẩn bị năng lực trường lớp và sẵn sàng đón các em. Với tuyển sinh tiểu học, hướng đi này hợp lý hơn việc để gia đình phải chạy đua tìm suất học, nhất là khi trẻ cần được bảo đảm quyền đi học ngay từ đầu.
Trường gần nhà phải là nguyên tắc thực chất
Dự thảo đặt mục tiêu học sinh được học tại trường học gần nhà, không phân biệt cơ hội chỉ vì ranh giới hành chính. Đây là định hướng đáng ủng hộ: quãng đường đi học ngắn hơn giúp giảm gánh nặng đưa đón, đồng thời hạn chế tình trạng phụ huynh phải tìm cách vào những trường được coi là “điểm” hoặc có thương hiệu.
Kế hoạch được thiết kế theo nhiều cấp. Ủy ban nhân dân cấp tỉnh, thành phố lập phương án tổng thể; cấp xã, phường phối hợp năng lực và cơ sở vật chất của từng trường; sau đó, các trường xây dựng kế hoạch tiếp nhận phù hợp. Cách phân công này có thể giúp việc bố trí chỗ học sát với nhu cầu địa phương hơn, nhưng hiệu quả sẽ phụ thuộc vào việc phân bổ nguồn lực công bằng và minh bạch.
Thách thức càng rõ ở nơi trường đã sáp nhập hoặc có điểm trường lẻ. Dự thảo yêu cầu các điểm thuộc cùng một trường có kế hoạch giáo dục, cam kết chất lượng, đội ngũ và điều kiện cơ sở vật chất tương ứng. Nếu thực thi nghiêm túc, nguyên tắc trường gần nhà sẽ không đồng nghĩa với việc trẻ ở điểm trường này nhận điều kiện kém hơn trẻ ở điểm khác.
Bảo vệ quyền học tập, giảm căng thẳng nhập học
Mục tiêu quan trọng nhất của dự thảo tuyển sinh là bảo đảm quyền học tập của trẻ trong độ tuổi đi học. Khi địa phương phải tính trước quy mô học sinh, phòng học và giáo viên, gia đình có cơ sở để kỳ vọng rằng chỗ học sẽ được chuẩn bị thay vì phải tự xoay xở vào phút cuối. Cách tiếp cận này cũng giảm áp lực không cần thiết từ các kỳ thi, nhất là ở những giai đoạn chuyển cấp.
Bối cảnh chính sách là việc triển khai Nghị quyết 71-NQ/TW về giáo dục phổ thông. Trong năm qua, tỷ lệ học sinh hoàn thành lớp 9 vào lớp 10 tăng từ 75% lên hơn 80%; một số tỉnh đã đạt 95%, thậm chí 97%. Khi mục tiêu phổ cập trung học phổ thông mở rộng cơ hội học tiếp, tuyển sinh cần tránh biến kỳ thi thành công cụ loại bỏ cơ hội học tập. Ở nơi vẫn tổ chức thi vào lớp 10, dự thảo nêu định hướng giảm số môn thi xuống còn hai.
Nhiều địa phương có thể xét tuyển dựa trên kết quả học tập mà không tổ chức thi đầu vào. Đây là hướng đi có tiềm năng giảm căng thẳng, nhưng không thể chỉ dựa vào thay đổi thủ tục: cần bảo đảm năng lực trường lớp và thông tin rõ ràng để phụ huynh biết con sẽ học ở đâu. Kết luận, chuyển trọng tâm sang tiếp nhận học sinh là bước tiến có ý nghĩa nếu nguyên tắc trường gần nhà đi cùng chất lượng đồng đều và chỗ học được chuẩn bị kịp thời.
