Tài nguyên lớn, cơ hội không thể bỏ lỡ
Điện gió ngoài khơi là nguồn điện tái tạo được tạo ra bằng các tua-bin đặt trên biển, nơi gió thường dồi dào và ổn định, rồi truyền vào bờ để hòa vào lưới điện quốc gia. Tiềm năng kỹ thuật của nguồn điện này được ước tính khoảng 600.000 MW; đây là con số đáng kể, nhưng không đồng nghĩa Việt Nam có thể nhanh chóng đưa lượng điện tương ứng lên lưới. Bài toán cấp bách là bảo đảm an ninh năng lượng trong khi chuyển dịch xanh và tự chủ khoa học – công nghệ cùng trở thành yêu cầu quốc gia. Vì vậy, điện gió ngoài khơi cần được nhìn nhận như một lựa chọn chiến lược, không chỉ là tài nguyên chờ khai thác. Nếu được triển khai đúng cách, nguồn điện sạch này có thể đa dạng hóa nguồn cung, giảm sức ép từ các nguồn phát thải cao và tạo thêm động lực cho công nghiệp biển. Nhưng trữ lượng gió tự nhiên chỉ là điểm khởi đầu; thể chế và khả năng thực thi mới quyết định điện có về được đất liền hay không.
Vùng biển phía Nam, đặc biệt quanh Thành phố Hồ Chí Minh và Lâm Đồng, được đánh giá có tiềm năng gió biển dồi dào, ổn định. Việc một số dự án được chấp thuận khảo sát cho thấy cơ hội đang chuyển từ quy hoạch sang chuẩn bị thực địa. Tuy nhiên, khảo sát chưa phải quyết định đầu tư cuối cùng, càng chưa phải sản lượng điện sẵn sàng phục vụ hộ gia đình và doanh nghiệp. Kỳ vọng đúng là điện gió ngoài khơi góp phần củng cố an ninh năng lượng và chuyển dịch xanh; kỳ vọng sai là xem tiềm năng địa lý như bảo đảm cho tiến độ. Người dùng điện cần nguồn cung ổn định với chi phí hợp lý, nên mọi cơ chế khuyến khích phải gắn với kết quả và nghĩa vụ rõ ràng. Việc sửa đổi Luật Điện lực là dịp tháo gỡ vướng mắc cho nguồn và lưới điện, nhưng chỉ hiệu quả nếu quy định mới tạo được đường đi nhất quán từ khảo sát tới vận hành.
Điểm nghẽn nằm ở luật chơi và đường đưa điện vào bờ
Nút thắt trước mắt không phải thiếu mục tiêu, mà là thủ tục và trách nhiệm còn dễ đứt đoạn giữa các khâu. Khảo sát, chấp thuận chủ trương đầu tư, lựa chọn nhà đầu tư, giao khu vực biển và triển khai dự án cần được sắp xếp thành một quy trình rõ đầu mối, rõ thời hạn, hạn chế chồng chéo và trì hoãn. Cùng lúc, nhà đầu tư cần biết trước cách tính giá điện, điều khoản mua bán, sản lượng hợp đồng, đấu nối và truyền tải. Một dự án ngoài khơi có vòng đời dài; thay đổi khó dự báo trong hợp đồng hoặc chính sách sẽ làm vốn trở nên đắt đỏ và quyết định đầu tư khó chốt. Nhà nước không nên hứa hẹn mọi rủi ro đều được bảo đảm, nhưng phải tạo môi trường minh bạch, ổn định để các bên định lượng được phần việc của mình. Đây là khác biệt giữa ưu đãi ngắn hạn và một cơ chế đủ tin cậy để hình thành thị trường.
Quy hoạch cũng không thể tách biển khỏi bờ. Vị trí dự án phải hài hòa với Quy hoạch điện lực, Quy hoạch không gian biển, hoạt động hàng hải, dầu khí, thủy sản, quốc phòng và bảo vệ môi trường; nếu thiếu phối hợp, chậm trễ ở một khâu có thể làm đình trệ cả chuỗi. Đặc biệt, điện chỉ có giá trị khi được truyền tải tới nơi cần dùng. Lưới điện, cảng phục vụ lắp ráp và vận chuyển thiết bị, cùng dịch vụ hậu cần phải phát triển đồng bộ với tiến độ dự án, thay vì chờ tua-bin hoàn thành mới xử lý. Đề xuất xây dựng trung tâm công nghiệp và dịch vụ năng lượng tái tạo tại Rạch Dừa là hướng đi đáng theo dõi, nhưng cần gắn với kế hoạch hạ tầng và nhu cầu cụ thể. Nếu không, lợi thế gió sẽ bị nghẽn bởi khoảng cách giữa ngoài khơi và hệ thống điện trên bờ.
Chia sẻ rủi ro công bằng, học hỏi có chọn lọc
Với đầu tư điện gió ngoài khơi, câu hỏi không phải Nhà nước hay doanh nghiệp phải gánh hết rủi ro, mà là bên nào có thể kiểm soát từng rủi ro tốt nhất. Nhà nước phù hợp với quy hoạch không gian biển, quyền tiếp cận khu vực, khảo sát nền tảng ban đầu, cấp phép và hạ tầng dùng chung; nhà đầu tư nên chịu trách nhiệm cho khảo sát chi tiết bổ sung, thiết kế, thi công, vận hành, bảo trì và lỗi kỹ thuật thuộc phạm vi kiểm soát của mình. Cách phân định này tránh hai cực đoan: dồn toàn bộ bất định ban đầu lên nhà đầu tư, khiến dự án không thể huy động vốn, hoặc chuyển mọi tổn thất sang ngân sách và người mua điện. Rủi ro giá, sản lượng và đấu nối cần được quy định minh bạch trong hợp đồng, với cơ chế bảo vệ lợi ích công chúng. Đối với người dùng bình thường, thước đo cuối cùng không phải số dự án được công bố mà là nguồn điện đáng tin cậy, chi phí hợp lý và trách nhiệm giải trình rõ ràng.
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy không có một khuôn mẫu để sao chép nguyên xi. Đan Mạch tổ chức khảo sát và quy hoạch trước khi đấu thầu, giúp giảm phần rủi ro tiền khả thi mà nhà đầu tư phải tự gánh; Anh dùng hợp đồng chênh lệch để tăng khả năng dự báo doanh thu dài hạn. Ngược lại, bài học từ Mỹ là tài nguyên dồi dào không tự tạo ra dự án khả thi nếu giấy phép, hợp đồng và phân bổ rủi ro thiếu ổn định. Việt Nam nên chọn cách làm phù hợp: Nhà nước chuẩn bị thị trường và dữ liệu nền, còn doanh nghiệp cạnh tranh, đầu tư và chịu trách nhiệm thực hiện. Bước tiếp theo cần là hoàn thiện quy trình cấp phép, xây dựng cơ chế giá và hợp đồng có thể dự báo, khuyến khích doanh nghiệp trong nước liên kết với đối tác quốc tế để tiếp nhận công nghệ, phát triển cảng và đào tạo nhân lực. Nội địa hóa nên đi theo năng lực thực tế, không thành điều kiện hình thức làm chậm dự án.
Tiềm năng điện gió lớn là lợi thế, nhưng không tự biến thành an ninh năng lượng. Muốn dòng điện từ biển đi vào đất liền, Việt Nam phải đồng thời tháo gỡ thủ tục, bảo đảm lưới và cảng sẵn sàng, đồng thời phân bổ rủi ro công bằng giữa Nhà nước, nhà đầu tư, bên mua điện và người sử dụng. Bài học quốc tế hữu ích nhất không nằm ở việc sao chép một mức hỗ trợ, mà ở cách thiết kế luật chơi ổn định, minh bạch và có trách nhiệm. Khi đó, điện gió ngoài khơi mới có thể chuyển từ lời hứa về tài nguyên thành nguồn điện sạch, đáng tin cậy và có lợi cho người dân.
