Gian lận có tổ chức không thể bị gọi nhẹ đi
Gian lận thi cử là hành vi cố ý làm sai lệch tính công bằng và trung thực của kỳ thi, xâm phạm quy định pháp luật và quyền được đánh giá công bằng của thí sinh. Vì thế, cần gọi đúng bản chất vụ việc ở điểm thi Trường THPT chuyên Tuyên Quang: theo Thứ trưởng thường trực Bộ Giáo dục và Đào tạo Phạm Ngọc Thưởng, kết luận điều tra cho thấy vi phạm có bàn bạc, phân công nhiệm vụ và có chủ đích. Đây không phải sai sót riêng lẻ có thể khép lại bằng lời xin lỗi hay một đợt chấn chỉnh chung. Tại hội nghị tổng kết kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026, tổ chức ở Đà Nẵng ngày 29-10, lãnh đạo Bộ yêu cầu ngành giáo dục nhìn thẳng vào vụ việc thay vì né tránh. Khi hành vi đã có phối hợp, câu hỏi phải là ai làm gì, ai tạo điều kiện và ai có trách nhiệm ngăn chặn.
Gọi gian lận là “bệnh thành tích” có thể khiến công chúng nhìn nó như một biểu hiện áp lực học đường, thay vì vi phạm có chủ đích. Cách gọi ấy làm mờ trách nhiệm pháp lý và nguy cơ gây tổn hại cho thí sinh ngay thẳng. Thứ trưởng Phạm Ngọc Thưởng nhấn mạnh gian lận thi cử là vi phạm pháp luật, không phải bệnh thành tích. Sự phân biệt này không phải chuyện câu chữ: nó quyết định cách điều tra, xử lý và rút kinh nghiệm. Áp lực thành tích có thể góp phần giải thích môi trường sai phạm, nhưng không miễn trừ trách nhiệm cho người tham gia.
Trách nhiệm cá nhân là phép thử của kỷ luật
Xử lý nghiêm không đồng nghĩa với quy trách nhiệm chung chung cho cả điểm thi hay cả ngành. Cần xác định từng cá nhân đã làm gì, được giao nhiệm vụ nào, có biết hoặc tiếp tay cho hành vi gian lận hay không, đồng thời làm rõ trách nhiệm quản lý, thanh tra và giám sát. Theo thông tin được nêu về vụ việc, 41 bị cáo đã bị truy tố. Con số ấy cho thấy quy mô đáng kể, nhưng không thay thế việc phân định trách nhiệm cụ thể của từng người theo đúng trình tự pháp luật. Bộ Giáo dục và Đào tạo cho biết việc xử lý phải bảo đảm công bằng cho thí sinh, chấn chỉnh kỷ luật và nâng cao trách nhiệm của người tổ chức kỳ thi. Đó là thước đo cần thiết: xử lý đúng người, đúng hành vi, không bao che và cũng không kết tội bằng suy đoán.
Trách nhiệm cán bộ cần được xem xét ở cả hai lớp: người trực tiếp vi phạm và người có nhiệm vụ kiểm tra, giám sát nhưng để sai phạm lọt qua. Nếu chỉ xử lý những người bị phát hiện tham gia gian lận mà bỏ qua câu hỏi về kẽ hở quản lý, bài học sẽ không đủ sức ngăn tái diễn. Một kỳ thi có quy mô lớn đòi hỏi nhiều người phối hợp, nhưng mỗi vị trí vẫn phải có nhiệm vụ rõ ràng và cơ chế chịu trách nhiệm tương ứng. Công bằng với thí sinh không thể dừng ở việc xử phạt sau sự việc; nó còn đòi hỏi làm rõ vì sao dấu hiệu gian lận không được phát hiện, ngăn chặn từ đầu.
Bảo vệ niềm tin bằng giám sát và phòng ngừa
Vụ việc Tuyên Quang không chỉ làm tổn hại uy tín kỳ thi; nó đặt nghi vấn lên kết quả và khiến thí sinh, phụ huynh phải tự hỏi liệu cuộc cạnh tranh có công bằng hay không. Lãnh đạo Bộ nhận định sai phạm đã ảnh hưởng trực tiếp tới niềm tin xã hội đối với kỳ thi. Thi tốt nghiệp THPT năm 2026 có 1.223.776 thí sinh, tăng 61.642 so với năm trước và là kỳ thi có quy mô lớn nhất từ trước đến nay. Với quy mô ấy, một điểm thi có sai phạm cũng đủ làm lung lay niềm tin rộng hơn nếu cách xử lý không minh bạch. Hình phạt sau vi phạm là cần thiết, nhưng không thể thay cho việc bảo vệ tính nghiêm túc của kỳ thi ngay từ khâu tổ chức.
Bài học thực tế là rà soát việc phân công, lựa chọn và quản lý cán bộ; kiểm tra chéo các khâu nhạy cảm; tạo kênh tiếp nhận phản ánh và bảo vệ người cung cấp thông tin. Bộ Giáo dục và Đào tạo cũng xác định cần rà soát quy chế, siết kiểm tra, giám sát và xem xét các biện pháp như thiết bị quét an ninh cầm tay, tăng cường kiểm tra chéo. Công nghệ có thể hỗ trợ, nhưng không thể thay thế đạo đức nghề nghiệp và ý thức chấp hành pháp luật của người được giao nhiệm vụ. Kỳ thi năm 2027 không được để lặp lại sai phạm tương tự. Muốn đạt điều đó, ngành giáo dục phải biến yêu cầu phòng ngừa thành trách nhiệm cụ thể ở từng vị trí, thay vì chờ vụ việc tiếp theo mới siết quy trình.
Kết luận cần rõ ràng: xử lý vụ việc Tuyên Quang phải làm sáng tỏ trách nhiệm từng cá nhân, đồng thời chỉ ra lỗ hổng đã cho phép hành vi có tổ chức xảy ra. Không thể dùng “bệnh thành tích” để làm nhẹ vi phạm, cũng không thể xem một bản án là đủ nếu cơ chế giám sát vẫn yếu. Chỉ khi kỷ luật được thực thi công bằng và phòng ngừa được đặt lên hàng đầu, kỳ thi mới có thể lấy lại niềm tin của thí sinh, phụ huynh và xã hội.
