Bất đồng về thành phần, không chỉ là nghi thức
Vai trò châu Âu trong đàm phán Ukraine là vấn đề ai được trực tiếp định hình các điều kiện an ninh và hòa bình, chứ không chỉ là câu hỏi về chỗ ngồi tại bàn thương lượng. Ngày 6/11, Jared Kushner nói Mỹ có thể mở rộng đàm phán ba bên giữa Nga, Mỹ và Ukraine để các đồng minh châu Âu tham gia trực tiếp nếu có tiến triển. Đây là tín hiệu linh hoạt từ Washington, nhưng chưa phải quyết định thay đổi khuôn khổ. Trái lại, Moskva khẳng định cuộc gặp Abu Dhabi sẽ theo định dạng ba bên đã thống nhất. Sự lệch nhịp này phơi bày tranh luận cốt lõi: liệu châu Âu chỉ được tham vấn bên lề, hay có tiếng nói chính thức trong các thỏa thuận ảnh hưởng trực tiếp đến an ninh của mình.
Mỹ dường như xem việc mở rộng là bước tiếp theo có điều kiện: trước hết cần kết quả giữa ba bên, sau đó mới tính đến một diễn đàn đa phương. Nga lại coi khuôn khổ ban đầu là giới hạn cần được giữ. Vì vậy, lời để ngỏ của Washington chưa xóa được bất đồng; nó chỉ chuyển câu hỏi sang thời điểm và điều kiện châu Âu có thể bước vào.
Abu Dhabi là phép thử cho khuôn khổ đàm phán
Theo kế hoạch, Kushner và Đặc phái viên Mỹ Steve Witkoff dự kiến dự đàm phán tại Abu Dhabi trong hai ngày 10 và 11/11; đây là cuộc gặp ba bên đầu tiên giữa Nga, Ukraine và Mỹ kể từ tháng 2. Người phát ngôn Điện Kremlin Dmitry Peskov nói đại diện châu Âu không thể tham gia vòng này vì các bên đã thống nhất định dạng ba bên từ đầu. Phái đoàn Nga dự kiến do trợ lý tổng thống Vladimir Medinsky dẫn đầu.
Điều đáng chú ý là cuộc gặp không chỉ bàn chuyện ngừng giao tranh. Chương trình nghị sự gồm chấm dứt các hành động thù địch, bảo đảm an ninh cho Ukraine sau xung đột, phục hồi kinh tế và vấn đề nhân đạo; phía Ukraine cho biết trao đổi tù binh sẽ được ưu tiên. Những vấn đề này sẽ định hình an ninh khu vực lâu dài, khiến việc loại châu Âu khỏi bàn chính thức khó được xem là chi tiết thủ tục. Tuy vậy, Mỹ và Nga chưa thống nhất liệu các nước châu Âu nên tham gia ngay hay chỉ xuất hiện ở giai đoạn sau.
Bối cảnh nhân đạo cũng nhắc rằng ngoại giao có hệ quả tức thời với dân thường: trước thềm đàm phán, một thỏa thuận ngừng bắn cục bộ kéo dài một tuần quanh Oleshky, tỉnh Kherson, tạo điều kiện sơ tán hơn 750 người.
Châu Âu có thể tham vấn, nhưng chưa có ghế chính thức
Trong lúc Washington và Moskva tranh luận về định dạng, Ukraine tìm cách giữ các đối tác châu Âu gần tiến trình. Phái đoàn Ukraine dự kiến gặp riêng đại diện Anh, Pháp, Đức, Italy, Liên minh châu Âu và NATO tại Abu Dhabi để bảo đảm châu Âu có vai trò trong ngoại giao. Kushner cũng nói Mỹ sẽ tham vấn chặt chẽ với các đối tác này bên lề cuộc gặp. Nhưng tham vấn không đồng nghĩa với quyền tham gia trực tiếp, càng không bảo đảm các nước châu Âu có tiếng nói trong việc chốt thỏa thuận.
Moskva hoài nghi vai trò của châu Âu và cáo buộc EU cùng Anh từng cản trở các nỗ lực hòa bình trước đây, trong đó có đàm phán tại Istanbul năm 2022. Đây là lập luận chính trị của Nga, không phải lý do khiến tranh luận biến mất. Châu Âu có lợi ích an ninh trực tiếp trong kết quả, còn Nga phản đối việc mở rộng khuôn khổ ngay từ vòng Abu Dhabi. Nếu đàm phán Mỹ Nga tiến triển, câu hỏi sẽ là liệu Washington có thể chuyển từ tham vấn sang một cơ chế đa phương mà Moskva chấp nhận hay không.
Kết quả sẽ quyết định ai định hình hòa bình
Định dạng hẹp có thể giúp tập trung thương lượng trước mắt, nhưng một thỏa thuận về an ninh châu Âu khó bền nếu những bên chịu ảnh hưởng trực tiếp không được tham gia thực chất. Ngược lại, mở rộng quá sớm cũng có thể làm tăng số điểm bất đồng và khiến thương lượng khó tiến triển. Vì thế, đề xuất của Mỹ chỉ có ý nghĩa nếu đi kèm con đường rõ ràng từ bàn ba bên tới cơ chế rộng hơn; còn lập trường của Nga cần được kiểm chứng qua việc Moskva có chấp nhận đối thoại với các đối tác châu Âu ở giai đoạn tiếp theo hay không.
Abu Dhabi trước mắt vẫn là cuộc gặp ba bên, trong khi Washington để ngỏ bước mở rộng sau khi có kết quả. Kết luận quan trọng không phải châu Âu có mặt hay vắng mặt trong một vòng đàm phán, mà là liệu họ có được tham gia vào những quyết định định hình hòa bình và an ninh sau chiến tranh. Chừng nào Mỹ và Nga chưa thống nhất điểm này, vai trò châu Âu vẫn là một trong những nút thắt chính của tiến trình ngoại giao.
