Giá trị OCOP nằm ở bước đi xa hơn nguyên liệu thô
Sản phẩm OCOP là hàng hóa địa phương được phát triển từ lợi thế nguyên liệu, kỹ năng và bản sắc sẵn có, rồi nâng chất lượng, chế biến, nhận diện và đầu ra để tạo thêm giá trị cho người sản xuất. Vì vậy, câu chuyện OCOP không nên dừng ở việc gắn sao: điều đáng kể là nó có giúp người dân bớt phụ thuộc vào bán nguyên liệu thô hay không. Ở Vị Thủy, ông Nguyễn Thanh Khiết vừa nuôi cá vừa chế biến một phần sản lượng; mỗi tháng cơ sở dùng khoảng 500–600 kg cá tươi. Khi giá cá thát lát nguyên liệu giảm, chế biến giúp giảm lệ thuộc vào thương lái và chợ đầu mối. Dẫu vậy, phần lớn cá vẫn bán dạng nguyên liệu, bởi hệ thống phân phối sản phẩm chế biến chưa theo kịp. Đây là lời nhắc quan trọng: nâng giá trị tại xưởng chỉ tạo sinh kế bền hơn khi đi cùng thị trường.
Dược liệu: biến vùng trồng thành chuỗi sản phẩm
Hướng OCOP dược liệu cho thấy rõ cách vùng trồng có thể trở thành nền tảng kinh tế thay vì chỉ cung cấp đầu vào. Tỉnh có khoảng 2.000 ha cây dược liệu, với các giống chủ lực như nghệ, cúc chi và ngưu tất; một số sản phẩm như tinh bột nghệ, trà cúc chi, cao ngưu tất và trà cà gai leo đã đạt chuẩn OCOP 3 sao, 4 sao. Tại Vị Thủy, dầu gội dược liệu N22 khai thác những loại cây quen thuộc trong vườn để tạo sản phẩm đặc trưng, được công nhận OCOP 4 sao năm 2022. Điểm mạnh của mô hình này là khả năng nối trồng trọt với sơ chế, chế biến và xây dựng thương hiệu. Hỗ trợ truy xuất nguồn gốc, bao bì, thiết bị và thương mại điện tử có thể giúp cơ sở đáp ứng yêu cầu thị trường; nhưng chất lượng ổn định và liên kết vùng nguyên liệu vẫn là điều kiện cốt lõi.
Đa dạng lợi thế, đa dạng sinh kế
Không địa phương nào cần đi theo một công thức duy nhất. Vị Thủy kết hợp thủy sản, dược liệu, chế biến thực phẩm và nghề thủ công mỹ nghệ; địa phương có sáu sản phẩm từng được công nhận OCOP và định hướng giai đoạn 2026–2030 ưu tiên mặt hàng có nguyên liệu, chất lượng, nét riêng và khả năng duy trì sản xuất. Hưng Yên dựa vào vùng dược liệu và kinh nghiệm chế biến; riêng một hợp tác xã liên kết hàng chục hộ, phát triển hơn 50 ha trồng nhiều loại cây. Đa Phúc lại đưa nông sản đặc hữu vào quà tặng, thực phẩm và trải nghiệm du lịch: trà ướp hoa sen, hoa bưởi gắn với nguồn hoa địa phương, còn mật ong và các sản phẩm khác bổ sung lựa chọn cho du khách. Sau sáu năm, cơ sở trà tạo 10 việc làm và sản lượng tăng từ gấp rưỡi đến gấp đôi mỗi năm. Những hướng đi khác nhau cùng chỉ ra rằng sinh kế nông thôn được mở rộng khi sản phẩm phản ánh đúng lợi thế tại chỗ.
Tìm đầu ra phải đi cùng câu chuyện địa phương
Đa Phúc cho thấy thị trường có thể mở rộng khi sản phẩm nông nghiệp được đặt trong trải nghiệm du lịch thay vì chỉ bán qua kênh hàng hóa thông thường. Trà sen và trà hoa bưởi có thể trở thành quà biếu, đồng thời là hoạt động để khách tìm hiểu cách trồng, thu hái và ướp trà. Xã đã có 20 sản phẩm OCOP; một phiên livestream quảng bá trên nền tảng số giới thiệu trà, mật ong hoa rừng và trứng gà đông trùng hạ thảo. Cách tiếp cận này bổ sung cho những nỗ lực chuẩn hóa, truy xuất nguồn gốc và xúc tiến thương mại của các vùng dược liệu. Tuy nhiên, quảng bá không thể thay thế năng lực cung ứng đều đặn: cơ sở Vị Thủy vẫn đối mặt với mạng lưới phân phối hạn chế, còn mô hình du lịch cần vùng nguyên liệu và hoạt động đủ hấp dẫn để giữ chân khách. OCOP tạo cơ hội, nhưng từng chủ thể phải biến cơ hội thành đơn hàng lặp lại và việc làm ổn định.
OCOP chỉ bền khi lợi thế trở thành thị trường
Ba hướng phát triển cho thấy giá trị của OCOP nằm ở sự phù hợp với điều địa phương đã có: cá và nghề chế biến ở Vị Thủy, cây dược liệu tại các vùng trồng, hay hoa và nông sản đặc hữu ở Đa Phúc. Mỗi hướng có cách tìm khách riêng, từ hàng chế biến và sản phẩm chăm sóc cá nhân đến quà tặng, thương mại số và du lịch trải nghiệm. Việc làm, thu nhập và đầu ra ổn định chỉ hình thành khi nguyên liệu được tổ chức thành chuỗi, chất lượng được giữ đồng đều và thị trường được mở trước khi sản xuất vượt khả năng tiêu thụ. Thời gian tới, các địa phương cần tiếp tục chọn sản phẩm phù hợp thế mạnh, hỗ trợ chuẩn hóa và nối sản xuất với kênh bán thực tế. OCOP không phải phép màu cho mọi mặt hàng; đó là công cụ hữu ích khi cộng đồng bắt đầu từ lợi thế thật và kiên trì xây dựng nơi mua hàng.
