Định danh không còn chỉ dành cho con người
Định danh điện tử là việc tạo lập và quản lý danh tính số cho chủ thể hoặc đối tượng, để chúng có thể được nhận diện và xác thực trong hoạt động quản lý, giao dịch trực tuyến và môi trường số. Sáng 26/10, Quốc hội khóa XVI nghe Tờ trình và Báo cáo thẩm tra dự án luật định danh điện tử, dự thảo gồm 8 chương, 46 điều. Điểm đáng chú ý là phạm vi đề xuất vượt xa cơ quan, tổ chức và cá nhân: năm nhóm còn bao gồm hàng hóa, tài sản, dữ liệu, phần mềm, dịch vụ số, sự kiện, giao dịch, hành vi, địa điểm và không gian. Mở rộng như vậy có thể tạo nền tảng chung cho kinh tế số, nhưng cũng khiến ranh giới cần định danh trở thành vấn đề thiết yếu. Định danh một người khác với gắn mã cho một tệp dữ liệu hay sự kiện; luật cần nói rõ đâu là yêu cầu bắt buộc, đâu chỉ là khả năng được phép triển khai.
Liên kết tài khoản có thể thành điều kiện giao dịch
Theo Khoản 5 Điều 23 của dự thảo, giao dịch trực tuyến trong 11 lĩnh vực phải được xác thực bằng danh tính điện tử quốc gia và liên kết với danh tính đó. Danh sách gồm chứng khoán, viễn thông, ngân hàng, bưu chính, thương mại điện tử, khám chữa bệnh, trung gian thanh toán, ví điện tử, tài sản mã hóa, trò chơi điện tử trực tuyến và dịch vụ tên miền. Tài khoản ngân hàng, chứng khoán, ví điện tử và thương mại điện tử vì thế có thể phải kết nối với danh tính điện tử. Mục tiêu chống giả mạo và chiếm đoạt tài khoản là có cơ sở: một tài khoản bị chiếm quyền có thể kéo theo nhiều giao dịch trái phép. Nhưng người dân không đồng ý liên kết thì có còn được giao dịch trực tuyến hay không vẫn chưa rõ. Đây không phải chi tiết kỹ thuật nhỏ; đó là câu hỏi về quyền tiếp cận dịch vụ và lựa chọn của người dùng.
Thu thập ít thôi, nhưng phải quy trách nhiệm rõ
Dự thảo đặt nguyên tắc thu thập dữ liệu tối thiểu và không thu thập lại thông tin đã có. Đây là nền tảng đúng, nhưng nguyên tắc sẽ khó bảo vệ người dùng nếu thiếu giới hạn cụ thể về trường dữ liệu, mục đích sử dụng, nguồn lấy dữ liệu và thời hạn lưu trữ. Càng nhiều tài khoản, dịch vụ gắn với một danh tính, nguy cơ lộ lọt hoặc khai thác dữ liệu cá nhân vượt mục đích càng đáng kể. Đại biểu Nguyễn Thị Sửu đề nghị làm rõ nguyên tắc tối thiểu, mục đích, nguồn dữ liệu và trách nhiệm của đơn vị thực hiện. Dự thảo cũng cần quy định cụ thể trách nhiệm pháp lý và cơ chế bồi thường khi tổ chức cung cấp dịch vụ làm lộ dữ liệu hoặc định danh, xác thực sai lệch. Ghi nhận, lưu vết và truy vết là cần thiết, nhưng không thể thay cho việc xác định ai chịu hậu quả khi hệ thống mắc lỗi.
Chặn giả mạo là cần thiết, bảo đảm thực thi mới quyết định
Dự thảo nghiêm cấm sử dụng sinh trắc giả, hình ảnh giả tạo bằng công nghệ hoặc thủ đoạn gian lận công nghệ khác để lập hay giả mạo danh tính điện tử. Quy định này đáp ứng mối lo rõ ràng khi xác thực điện tử ngày càng được dùng để mở và vận hành tài khoản. Dự thảo đề xuất các mô hình xác thực tập trung, trung gian và độc lập, đồng thời định hướng xã hội hóa dịch vụ định danh thương mại. Nhiều mô hình có thể mở rộng năng lực cung cấp dịch vụ, nhưng cũng làm tăng nhu cầu giám sát nhất quán và phân định trách nhiệm giữa các bên. Ngày 4/11, Bộ trưởng Bộ Công an Lương Tam Quang giải trình trước Quốc hội về dự án luật. Dự thảo nằm trong danh sách dự kiến được thông qua tại kỳ họp, dự kiến bế mạc ngày 21/11. Kết luận cần giữ rõ: luật chỉ tạo được niềm tin nếu quyền riêng tư, quyền lựa chọn và trách nhiệm khi sai sót được quy định chặt như yêu cầu liên kết danh tính.
