Phòng ngừa phải bắt đầu từ cả nhận thức lẫn môi trường
Phòng chống thuốc lá trong giới trẻ là sự kết hợp giữa trang bị kiến thức, kỹ năng từ chối cho học sinh và ngăn sản phẩm có hại dễ dàng đến tay các em. Chỉ tuyên truyền trong trường mà bỏ ngỏ nơi bán sẽ để lại khoảng trống; chỉ xử phạt mà thiếu giáo dục cũng khó giúp học sinh tự bảo vệ mình.
Tại Trường THPT Lê Viết Thuật, Nghệ An chuẩn bị diễn đàn “Nói không với thuốc lá, thuốc lá điện tử và chất gây nghiện mới”, do Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh phối hợp tổ chức lúc 14h30 ngày 27/10. Chương trình dự kiến có hơn 1.000 học sinh cùng đại diện lãnh đạo, bác sĩ, chuyên gia tâm lý và lực lượng công an tham gia. Việc tạo không gian để học sinh hỏi điều mình còn băn khoăn có ý nghĩa hơn một buổi phổ biến một chiều: các em cần thông tin đúng, nhưng cũng cần tập ứng phó khi bị rủ rê.
Diễn đàn được livestream và kết nối trực tuyến với các trường trong tỉnh, mở rộng cơ hội tiếp cận nội dung giáo dục phòng ngừa. Đó là hướng đi cần thiết, miễn là hoạt động không dừng lại ở một sự kiện đơn lẻ.
Học sinh cần được trao lời, không chỉ nghe cảnh báo
Sự quan tâm của học sinh Nghệ An cho thấy thuốc lá học đường không thể được xử lý bằng những lời cảnh báo chung chung. Trước diễn đàn, nhiều em muốn biết cách nhận diện thuốc lá điện tử, tác động của các chất gây nghiện mới và cách từ chối khi bạn bè rủ dùng. Nguyễn Lam Giang, học sinh lớp 10E Trường THPT Lê Viết Thuật, mong được chuyên gia giải đáp những băn khoăn để biết cách bảo vệ mình và nhắc nhở bạn bè.
Đây là điểm mạnh của đối thoại trực tiếp: học sinh có thể nêu tình huống thật, còn người có chuyên môn trả lời bằng thông tin phù hợp lứa tuổi. Tỷ lệ sử dụng thuốc lá điện tử ở nhóm 13–17 tuổi tăng từ 2,6% năm 2019 lên 8,1% năm 2023, một dấu hiệu cho thấy nguy cơ không thể xem nhẹ.
Giáo dục chỉ phát huy tác dụng khi được duy trì thường xuyên và gắn với kỹ năng thực hành: nhận diện lời mời chào, từ chối dứt khoát, tìm người lớn hỗ trợ. Một diễn đàn có thể khơi mở cuộc trò chuyện; nhà trường và gia đình phải tiếp nối cuộc trò chuyện ấy.
Kiểm soát điểm bán và đường hàng trên mạng
Nếu giáo dục giúp học sinh biết nói không, kiểm soát điểm bán phải khiến việc tiếp cận thuốc lá khó hơn. Nghệ An vừa kiểm tra 19 vụ việc, xử lý 13 vụ vi phạm hành chính; trong đó có ba vụ buôn bán thuốc lá điếu nhập lậu, thu giữ 1.020 bao. Lực lượng chức năng cũng xử phạt một trường hợp kinh doanh không có giấy phép và chín cơ sở không treo biển cấm bán thuốc lá cho người dưới 18 tuổi.
Những vi phạm về biển báo hay giấy phép có thể bị xem là thủ tục, nhưng chúng phản ánh mức độ nghiêm túc của người bán trong việc bảo vệ người chưa thành niên. Quy định cấm bán thuốc lá trong phạm vi 100 m quanh một số cơ sở giáo dục cũng cần được thực thi nhất quán; vận động hộ kinh doanh gần trường chủ động dừng bán là bước bổ trợ, không thay thế kiểm tra.
Thách thức không dừng ở cửa hàng. Người bán trực tuyến có thể dùng gian hàng ảo, địa chỉ không có thật hoặc chuyển hàng từ nơi khác, khiến việc lần nguồn và xác định người vi phạm khó hơn. Vì vậy, phòng chống thuốc lá cần theo dấu cả quảng cáo, người bán lẫn đường đi của sản phẩm.
Hai mũi hành động phải đi cùng nhau
Giáo dục trong trường và thực thi ngoài thị trường không phải hai lựa chọn thay thế nhau. Một phía giúp học sinh hiểu nguy cơ và có năng lực từ chối; phía kia hạn chế cơ hội mua hàng, nhất là quanh trường học và trên mạng. Thiếu một trong hai, nỗ lực bảo vệ giới trẻ sẽ dễ bị bào mòn: kiến thức khó thắng sức hút của sản phẩm luôn sẵn có, còn kiểm tra khó tạo thay đổi lâu dài nếu học sinh không hiểu vì sao cần tránh.
Nghệ An đã yêu cầu các đơn vị và địa phương tăng cường chống buôn lậu, chủ động phát hiện và xử lý vi phạm; việc giám sát cần theo kịp cách phân phối hàng qua nhiều đầu mối. Cùng lúc, diễn đàn học đường nên được nối tiếp bằng hoạt động định kỳ để học sinh có nơi hỏi, chia sẻ và nhận hỗ trợ.
Kết quả cần được đo bằng việc học sinh ít tiếp cận thuốc lá hơn, không chỉ bằng số buổi tuyên truyền hay vụ xử phạt. Khi nhà trường dạy kỹ năng tự bảo vệ, người bán chịu trách nhiệm và cơ quan chức năng kiểm soát cả điểm bán lẫn giao dịch trực tuyến, mục tiêu ngăn thuốc lá xâm nhập học đường mới có cơ sở vững chắc.
