Đồng thuận về cao tốc, nhưng không bằng mọi giá
Cao tốc Bảo Hà – Lai Châu là dự án đường bộ dự kiến nối đoạn Bảo Hà – Tân Phong, nhằm kết nối Lai Châu với Lào Cai, Hà Nội và mạng lưới cao tốc quốc gia, đồng thời tháo gỡ một điểm nghẽn giao thông lâu năm của vùng núi biên giới. Sáng 7/11, tại phiên thảo luận tổ ở Quốc hội, đại biểu Vũ Minh Đạo đồng tình với sự cần thiết đầu tư tuyến đường nhưng cảnh báo phần vốn địa phương có thể ảnh hưởng các công trình thiết yếu.
Lập luận ủng hộ dự án có cơ sở: các quốc lộ kết nối Lai Châu với trung tâm kinh tế vùng còn nhỏ, tiêu chuẩn thấp và thường xuyên sạt lở mùa mưa lũ. Cao tốc được kỳ vọng rút ngắn thời gian di chuyển, mở thêm cơ hội cho du lịch, thương mại biên giới, chế biến và tiêu thụ nông sản. Đại biểu Triệu Kim Thắng cũng nhấn mạnh ý nghĩa của tuyến đường đối với phát triển kinh tế – xã hội và quốc phòng, an ninh khu vực biên giới. Nhưng lợi ích dài hạn không thể khiến cái giá trước mắt của người dân bị xem nhẹ.
Khoản đối ứng gây sức ép lên dịch vụ thiết yếu
Tranh luận tập trung vào cách chia sẻ nghĩa vụ tài chính. Theo dự thảo, ngân sách trung ương dự kiến bố trí hơn 48.000 tỷ đồng, còn ngân sách địa phương đóng góp hơn 2.000 tỷ đồng, tương ứng một nửa chi phí bồi thường, hỗ trợ và tái định cư trên địa bàn tỉnh. Với Lai Châu, đó không phải phần đóng góp có thể cân đối dễ dàng: phương án trình Quốc hội dự kiến tỉnh bố trí khoảng 2.004 tỷ đồng, tương đương 38,7% kế hoạch đầu tư công trung hạn giai đoạn 2026–2030.
Đại biểu Vũ Minh Đạo cảnh báo nếu dùng ngân sách địa phương để giải phóng mặt bằng, tỉnh có thể phải dừng hai dự án bệnh viện và ba trường liên cấp. Đây là xung đột chính sách không thể giải quyết bằng cách mặc định địa phương nghèo phải tự xoay xở: vốn đối ứng cao tốc lấy từ cùng nguồn lực cần cho y tế, giáo dục và an sinh. Nếu việc làm đường khiến các dịch vụ thiết yếu bị lùi lại, người dân sẽ phải gánh chi phí cơ hội ngay cả trước khi được hưởng lợi từ kết nối tốt hơn.
Chia sẻ vốn theo khả năng, không áp một công thức
Đồng thuận chủ trương đầu tư không đồng nghĩa với đồng thuận về mọi điều kiện tài chính. Các đại biểu đề nghị Trung ương hỗ trợ nguồn vốn và xác định mức đóng góp phù hợp khả năng cân đối của từng tỉnh, để địa phương khó khăn vẫn triển khai được dự án mà không làm tổn hại công trình thiết yếu và nhiệm vụ an sinh. Đại biểu Vũ Minh Đạo cũng kiến nghị không áp dụng máy móc cùng một tỷ lệ cho các địa phương có điều kiện kinh tế – xã hội khác nhau.
Đó là hướng tiếp cận hợp lý hơn việc coi vốn đối ứng là nghĩa vụ đồng đều. Đầu tư hạ tầng giao thông có thể tạo động lực phát triển vùng, nhưng ngân sách địa phương ở tỉnh miền núi không có dư địa như nơi có nguồn thu lớn. Một số ý kiến đề nghị xem xét dùng toàn bộ vốn ngân sách trung ương hoặc điều tiết tiết kiệm từ dự án khác để hỗ trợ phần nghĩa vụ tài chính của Lai Châu. Trung ương cần công khai phương án chia sẻ rủi ro trước khi địa phương phải cắt giảm những khoản đầu tư trực tiếp phục vụ người dân.
Tiến độ phải đi cùng tái định cư và trách nhiệm giải trình
Đoạn Bảo Hà – Tân Phong dài khoảng 119 km, có tổng mức đầu tư sơ bộ 50.990 tỷ đồng; dự kiến khởi công năm 2027, cơ bản hoàn thành năm 2030 và đưa vào khai thác từ năm 2031. Mốc thời gian ấy khiến việc chốt cơ chế vốn, giải phóng mặt bằng và tái định cư cần được làm sớm, thay vì để áp lực ngân sách dồn xuống tỉnh khi dự án bước vào triển khai.
Các đại biểu đề nghị lập kế hoạch thực hiện cụ thể, kiểm soát tiến độ, chất lượng, chi phí và phòng ngừa thất thoát, lãng phí. Với các hộ phải di dời, tái định cư cần được chuẩn bị đồng bộ hạ tầng thiết yếu trước khi chuyển dân; nơi ở mới cũng phải gắn với đất sản xuất, sinh kế và khả năng tiếp cận trường học, cơ sở y tế, chợ dân sinh. Kết luận cần rõ ràng: cao tốc Bảo Hà – Lai Châu đáng được đầu tư, nhưng chỉ bền vững khi Trung ương chia sẻ nghĩa vụ theo sức chịu đựng thực tế và không buộc Lai Châu đánh đổi bệnh viện, trường học để có đường kết nối.
