Tái thiết là cơ hội sửa những bất cập kéo dài
Tái thiết Vĩnh Hưng là quá trình cải tạo, chỉnh trang và tổ chức lại khu đô thị nhằm thay thế hạ tầng manh mún bằng mạng lưới giao thông, tiện ích công cộng và không gian sống đồng bộ, đồng thời bảo đảm quyền lợi của cư dân hiện hữu. Đây không nên chỉ là một cuộc thay đổi diện mạo; thước đo thành công phải là việc người dân đi lại an toàn hơn, ít chịu ngập và tiếp cận dịch vụ thiết yếu thuận tiện hơn.
Sáng 23-10, một hội thảo về tái thiết đô thị Vĩnh Hưng và quy hoạch hướng tới nâng cao chất lượng sống đã được tổ chức; trong khi đó, dự thảo quy hoạch chi tiết tỷ lệ 1/500 đang được lấy ý kiến cộng đồng. Phạm vi nghiên cứu khoảng 447 ha, chia thành khu tái thiết 206,1 ha và khu cải tạo, chỉnh trang 240,9 ha. Việc tham vấn không thể là thủ tục cho có: những quyết định về nhà ở, sinh kế và nơi tái định cư sẽ định hình tương lai của gần 80.000 cư dân.
Nhu cầu thay đổi là rõ ràng. Nhiều ngõ nhỏ, thiếu tuyến đường được đầu tư đồng bộ và hệ thống cống cũ khiến giao thông thường xuyên ùn tắc, mưa lớn gây ngập, xe chữa cháy khó tiếp cận. Những vấn đề này cho thấy hạ tầng Vĩnh Hưng không thể được xử lý bằng vài dự án rời rạc: quy hoạch phải nối đường sá với thoát nước, an toàn và dịch vụ công.
Hạ tầng phải phục vụ đời sống hằng ngày
Điểm đáng chú ý của dự thảo là kết hợp tái thiết toàn diện với chỉnh trang có kế thừa. Khu tái thiết dự kiến gắn với định hướng TOD và các tuyến đường sắt đô thị tương lai; khu chỉnh trang giữ cấu trúc làng xóm, tập trung mở rộng ngõ, nâng cấp cấp thoát nước và bổ sung công trình công cộng. Cách phân khu này hợp lý hơn việc phá bỏ đồng loạt, nhưng chỉ có ý nghĩa nếu từng hạng mục được kết nối thành một mạng lưới vận hành được.
Theo định hướng quy hoạch, các ngõ rộng 3–4 m hiện nay có thể được mở lên 7–13,5 m; những trục đối ngoại lộ giới 40–60 m sẽ kết nối với các tuyến vành đai, Quốc lộ 1 và cầu qua sông Hồng. Quy hoạch cũng hướng tới mô hình “Đô thị 15 phút”, để cư dân tiếp cận trường học, bệnh viện, công viên, mua sắm và giải trí trong chưa đầy 15 phút di chuyển.
Đó là mục tiêu đáng theo đuổi, nhưng phải được kiểm chứng bằng trải nghiệm thực tế: vỉa hè liên tục, giao lộ an toàn, thoát nước đủ năng lực và lối tiếp cận cho xe cứu hộ. Nếu chỉ mở đường mà không xử lý các điểm nghẽn kết nối, lợi ích sẽ dừng lại ở bản vẽ. Nâng cấp hạ tầng Vĩnh Hưng cần đặt khả năng đi lại của người đi bộ, trẻ em và người cao tuổi ngang hàng với lưu thông xe cộ.
Không gian xanh cần trở thành hạ tầng thiết yếu
Một đô thị sinh thái không thể được tạo nên chỉ bằng tên gọi hay những dải cây trồng trang trí. Giá trị của không gian xanh đô thị nằm ở khả năng đem lại nơi vui chơi, vận động, nghỉ ngơi và hỗ trợ điều hòa nước mưa giữa khu dân cư. Vì thế, việc quy hoạch công viên, mặt nước và không gian thể thao cùng hệ thống trường học, y tế và công trình văn hóa là điều kiện để Vĩnh Hưng cải thiện chất lượng sống, chứ không phải phần việc làm sau cùng.
Dự thảo nêu diện tích công viên, cây xanh, mặt nước và không gian thể thao dự kiến tăng từ 1,89 ha lên 42,5 ha, khoảng 22 lần; quỹ đất dành cho trường học, cơ sở y tế và trung tâm hành chính – văn hóa có thể tăng đến 3,5 lần so với hiện trạng. Đây là bước chuyển lớn trên quy hoạch, nhưng diện tích công bố chưa đủ bảo đảm tiện ích: cần tính đến vị trí, lối đi bộ, khả năng tiếp cận công bằng và kinh phí duy tu lâu dài.
Mảng xanh cũng phải đi cùng giải pháp thoát nước, thay vì bị xem như phần cảnh quan tách rời. Nếu công viên và mặt nước được bố trí đúng chỗ, kết hợp với hệ thống thoát nước được nâng cấp, chúng có thể góp phần giảm áp lực ngập và tạo không gian công cộng hữu dụng. Chất lượng của quy hoạch sẽ được quyết định bởi việc những diện tích này có thực sự mở cửa, được chăm sóc và hiện diện trong đời sống thường nhật hay không.
Nguồn lực tư nhân phải đi cùng trách nhiệm công
Vốn đầu tư công giữ vai trò then chốt trong các tuyến giao thông và công trình công cộng; nhà phát triển tư nhân có thể bổ sung nguồn lực, kinh nghiệm tổ chức dự án và năng lực triển khai. Chuyên gia Nguyễn Văn Đính nhận định sự kết hợp giữa nhà phát triển tư nhân uy tín với đầu tư công cho giao thông, tiện ích công cộng có thể đưa Vĩnh Hưng tới mô hình đô thị sinh thái đáng sống. Đây là hướng tiếp cận có cơ sở, nhưng khu vực tư không thể thay thế trách nhiệm của chính quyền trong quy hoạch, giám sát và bảo vệ cư dân.
Quy hoạch dự kiến khoảng 14,39 ha dành cho tái định cư và nhà ở xã hội, với chủ trương bố trí tái định cư ngay tại phường. Các dự án tái định cư được định hướng triển khai trước để hạn chế xáo trộn; tài liệu quy hoạch nêu cư dân có thể dọn về ở ngay từ năm năm đầu. Trình tự này cần được thực hiện đúng cam kết: có nhà phù hợp trước khi thu hồi chỗ ở, thông tin minh bạch về điều kiện hưởng chính sách và bảo đảm sinh kế trong thời gian chuyển tiếp.
Vĩnh Hưng có cơ hội trở thành khu đô thị kiểu mẫu ở phía đông thủ đô, nhưng danh hiệu ấy phải được chứng minh bằng kết quả chứ không phải phối cảnh. Chỉ khi hạ tầng đồng bộ, không gian xanh được duy trì, dịch vụ công đến gần dân và người bị ảnh hưởng được bảo đảm quyền lợi, nguồn lực tư nhân mới thực sự bổ trợ cho đầu tư công. Đó mới là nền tảng để tái thiết tạo ra một nơi đáng sống cho cộng đồng đang hiện diện tại đây.
