Đào tạo để biến kế hoạch thành năng lực thực tế
Đào tạo nhân lực đường sắt là quá trình trang bị kiến thức và kỹ năng để đội ngũ trong nước có thể quy hoạch, xây dựng, quản lý, vận hành và bảo trì các tuyến đường sắt hiện đại. Đây không phải phần việc phụ của dự án: thiếu nhân lực đủ năng lực, hạ tầng mới khó vận hành an toàn và đáp ứng nhu cầu đi lại.
Bộ Xây dựng, Cục Đường sắt Việt Nam, Cơ quan Phát triển Pháp và SNCF International vừa tổng kết chương trình hỗ trợ kỹ thuật, nâng cao năng lực về đường sắt tốc độ cao. Chương trình giúp 110 cán bộ của Bộ Xây dựng và các đơn vị trực thuộc tiếp cận kinh nghiệm quốc tế; khoản tài trợ được nguồn tin ghi nhận nhưng không nêu ở đây vì không phải giá tính bằng đồng Việt Nam.
Việc đào tạo diễn ra khi Việt Nam chuẩn bị các dự án giao thông quy mô lớn. Ý nghĩa của chương trình vì thế không nằm ở số chứng chỉ, mà ở khả năng giúp cán bộ hiểu những quyết định kỹ thuật và quản trị sẽ chi phối chất lượng công trình trong nhiều thập kỷ.
Học từ quy hoạch đến vận hành
Chương trình gồm sáu học phần tại Hà Nội, đào tạo thực tế ở Rabat, Maroc, cùng chuyến khảo sát và học tập tại Paris. Nội dung trải từ quy hoạch, xây dựng, quản lý và vận hành đến bảo trì đường sắt tốc độ cao. Cách kết hợp học tại chỗ với trải nghiệm ở nước ngoài có giá trị vì kiến thức chuyên môn được đặt cạnh quy trình và thực tiễn triển khai.
Hơn 90% học viên hài lòng với các học phần tại Hà Nội; mức hài lòng đối với chuyến học tập tại Pháp là 98%. Đây là tín hiệu tích cực về mức độ tiếp nhận, nhưng chưa thể thay thế thước đo quan trọng hơn: liệu người học có vận dụng được kinh nghiệm vào thiết kế, lựa chọn công nghệ, giám sát thi công và tổ chức vận hành tại Việt Nam hay không.
Do đó, đào tạo nhân lực đường sắt cần gắn với công việc thực tế và được nối tiếp qua các giai đoạn dự án. Một khóa học có thể mở rộng tầm nhìn; năng lực chỉ được củng cố khi cán bộ tham gia giải quyết những bài toán cụ thể.
Hợp tác Pháp Việt cần đi xa hơn lớp học
Kinh nghiệm quốc tế hữu ích nhất khi không dừng ở việc tham khảo mô hình, mà giúp Việt Nam từng bước làm chủ công nghệ và năng lực triển khai. Đại sứ Pháp Didier Le Bret cho biết hợp tác đường sắt giữa hai nước còn hướng tới chuyển giao công nghệ và cấp phép sản xuất tại Việt Nam, với mục tiêu xây dựng hệ thống “Made in Vietnam” tiếp thu các tiêu chuẩn an toàn và kỹ thuật tiên tiến của châu Âu.
Đây là hướng đi đáng ủng hộ, nhưng chuyển giao chỉ có ý nghĩa khi gắn với đào tạo kỹ sư, năng lực sản xuất, nghiên cứu và khả năng duy trì hệ thống trong nước. Nếu hợp tác chủ yếu dừng ở tư vấn hoặc cung cấp thiết bị, Việt Nam sẽ khó tích lũy đủ kinh nghiệm để chủ động với các dự án kế tiếp.
Bởi vậy, hợp tác Pháp Việt nên được đánh giá bằng mức độ tri thức và năng lực được chuyển vào đội ngũ Việt Nam, chứ không chỉ bằng số hoạt động đã tổ chức. Lớp học là điểm khởi đầu; khả năng tự quản lý và vận hành mới là đích đến.
Quy hoạch đường sắt đòi hỏi chuẩn bị nhân lực dài hạn
Quy mô kế hoạch cho thấy đào tạo 110 cán bộ chỉ là một bước nhỏ trong yêu cầu nhân lực lớn hơn. Việt Nam đặt mục tiêu hình thành mạng lưới 25 tuyến, dài hơn 6.700 km, đồng thời hướng tới cung ứng ít nhất 35.000 nhân lực ngành đường sắt vào năm 2030 và 70.000 người vào năm 2035. Những mục tiêu ấy đòi hỏi chương trình đào tạo có quy mô, chuyên môn và lộ trình rõ ràng.
Tuyến đường sắt tốc độ cao Bắc – Nam dự kiến dài 1.541 km, kết nối Hà Nội với Thành phố Hồ Chí Minh; thiết kế đường đôi, khổ tiêu chuẩn 1.435 mm, tốc độ tối đa 350 km/h, gồm 23 ga hành khách và 5 ga hàng hóa. Với hành khách, năng lực vận hành và bảo trì sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến an toàn, độ tin cậy và chất lượng hành trình.
Kết luận, kinh nghiệm Pháp có thể giúp Việt Nam rút ngắn quá trình học hỏi, nhưng không thể thay thế việc xây dựng năng lực trong nước. Đào tạo phải song hành với quy hoạch đường sắt, chuyển giao công nghệ và thực hành dài hạn; đó mới là nền tảng để các dự án lớn phục vụ người dân một cách bền vững.
