Nền tảng khoa học bắt đầu từ nguồn lực lâu dài
Nền tảng khoa học bền vững là hệ thống kết hợp đầu tư dài hạn, quyền tự do nghiên cứu, cơ chế tài trợ công bằng và quan hệ hợp tác đủ sức đưa tri thức mới vào thực tiễn. Tại IRIFF 2026, diễn đàn về mở rộng hợp tác khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo giữa Việt Nam với các nước, Bộ trưởng Vũ Hải Quân nhấn mạnh khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số giữ vai trò trung tâm trong mô hình tăng trưởng mới. Theo ông, Việt Nam không nên dừng ở việc tiếp nhận tri thức và công nghệ mà cần cùng đối tác tạo ra tri thức, phát triển công nghệ và chia sẻ thành quả. Đó là một định hướng đúng: hợp tác khoa học quốc tế chỉ có ý nghĩa lâu dài khi các bên cùng tạo giá trị, thay vì một chiều chuyển giao.
Thông điệp về tài trợ khoa học cũng đi thẳng vào một điểm thường bị xem nhẹ: nghiên cứu cơ bản có thể cần nhiều năm mới bộc lộ giá trị. Vì vậy, nguồn lực phải ổn định, còn cơ chế cấp vốn cần minh bạch, công bằng và phù hợp với từng loại hình nghiên cứu. Bộ trưởng Vũ Hải Quân nhấn mạnh các nhà khoa học trẻ cần tự do nghiên cứu, được đặt câu hỏi mới và thử nghiệm những ý tưởng táo bạo. Điều đó không đồng nghĩa với việc hạ thấp chuẩn mực; nghiên cứu rủi ro cao vẫn cần chất lượng và trách nhiệm giải trình khi sử dụng ngân sách công. Không có sự kiên nhẫn và không gian thử nghiệm, hệ thống dễ ưu tiên kết quả ngắn hạn, bỏ lỡ những khám phá có thể tạo ảnh hưởng về sau.
Bốn ưu tiên cần gắn kết thay vì đứng riêng lẻ
Các đại biểu tại IRIFF 2026 tập trung vào bốn chủ đề: phát triển nghiên cứu xuất sắc; thúc đẩy liên kết giữa Nhà nước, nhà khoa học và doanh nghiệp; chuyển giao công nghệ chiến lược; và củng cố liêm chính trong nghiên cứu. Đây không nên được hiểu như bốn nhánh hoạt động tách biệt. Chất lượng nghiên cứu cơ bản cần nhóm nghiên cứu mạnh; nhóm nghiên cứu cần nguồn lực và chuẩn mực liêm chính; còn công nghệ muốn đến được đời sống phải kết nối với nhu cầu thực tế. Diễn đàn đặt mục tiêu cải thiện chất lượng nghiên cứu cơ bản, phát triển các nhóm nghiên cứu vững mạnh và phối hợp tốt hơn trong việc xác định nhu cầu, đặt hàng nghiên cứu, ứng dụng kết quả. Ý nghĩa của cách tiếp cận này nằm ở tính liên tục: từ câu hỏi khoa học đến giải pháp có ích, không để kết quả mắc kẹt trong phòng thí nghiệm.
Bộ trưởng đề xuất tăng đầu tư dài hạn cho nhân lực và nghiên cứu, kết nối doanh nghiệp ngay từ lúc xác định vấn đề, đồng thời biến quan hệ quốc tế thành hành động chung. Nhà nước tạo điều kiện, giới khoa học đóng góp tri thức, còn doanh nghiệp giúp nhận diện nhu cầu, đầu tư và đưa kết quả vào thực tiễn. Cách phân vai này đáng chú ý vì tránh kỳ vọng rằng nhà khoa học phải tự mình gánh cả khâu thương mại hóa. Tuy vậy, ứng dụng không thể trở thành thước đo duy nhất: nghiên cứu cơ bản có thể chỉ tạo ra đột phá sau 10–20 năm. Cần hỗ trợ thử nghiệm, làm nguyên mẫu và đưa những kết quả có tiềm năng ra thị trường, đồng thời giữ chỗ cho công trình chưa đem lại lợi ích tức thời.
Hợp tác quốc tế phải tạo công việc chung
Một mạng lưới đối tác chỉ hữu ích khi chuyển thành chương trình nghiên cứu cụ thể: cùng xác định ưu tiên, phối hợp kêu gọi đề xuất, đóng góp kinh phí, chia sẻ hạ tầng và chuyên môn. Giám đốc điều hành Quỹ NAFOSTED Đào Ngọc Chiến cho rằng hợp tác cần vượt khỏi trao đổi học thuật hay mở rộng mạng lưới, để các bên cùng xác định vấn đề, kết hợp thế mạnh, chia sẻ chi phí và rủi ro, rồi thúc đẩy ứng dụng kết quả. Vì vậy, các cơ quan tài trợ có vai trò kết nối đối tác, phối hợp thiết kế chương trình và thống nhất nguyên tắc đánh giá. Diễn đàn cũng tạo không gian đối thoại giữa cơ quan tài trợ, nhà hoạch định chính sách, tổ chức nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp; các phiên thảo luận trao đổi kinh nghiệm về mô hình quản lý, cơ chế tài trợ và khả năng hình thành chương trình nghiên cứu chung.
Kinh nghiệm Việt Nam–Thụy Sĩ cho thấy hợp tác có thể đi từ khuôn khổ đến dự án thực tế. Cơ chế hợp tác giữa NAFOSTED và Quỹ Khoa học Quốc gia Thụy Sĩ được thiết lập năm 2020; đến nay đã tài trợ 20 dự án chung trong nhiều lĩnh vực, từ nghiên cứu vi sinh vật liên quan đến ô nhiễm thạch tín ở đồng bằng sông Cửu Long đến ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong phân tích ảnh X-quang ngực. Đại sứ Thụy Sĩ Thomas Gass nhấn mạnh tài trợ cần cạnh tranh, dựa trên chất lượng khoa học và cho phép nhà nghiên cứu tự do khám phá, kể cả chấp nhận thất bại. Hai bên đang xem xét khả năng tổ chức đợt kêu gọi đề xuất chung thứ ba vào năm 2027, tùy thuộc vào việc thống nhất các thỏa thuận cần thiết. Đây là triển vọng, không phải cam kết đã hoàn tất.
Tự do nghiên cứu cần đi cùng trách nhiệm
Thông điệp đáng giữ lại từ IRIFF 2026 không phải lời kêu gọi hợp tác chung chung, mà là đòi hỏi xây dựng các điều kiện để hợp tác sinh ra tri thức: nguồn tài trợ ổn định, quyền thử nghiệm và cơ chế chịu trách nhiệm rõ ràng. Tự do nghiên cứu đặc biệt quan trọng với các nhà khoa học trẻ, nhưng không thể tách khỏi đánh giá chất lượng và trách nhiệm giải trình. Tương tự, liên kết với doanh nghiệp giúp nghiên cứu bám sát nhu cầu, song không nên buộc mọi đề tài phải chứng minh khả năng thương mại hóa ngay lập tức. Những giới hạn ấy cần được thừa nhận nếu muốn bảo vệ tầm nhìn dài hạn và sự đa dạng của nghiên cứu.
Với nhà hoạch định chính sách, cơ quan tài trợ, trường đại học, tổ chức nghiên cứu, doanh nghiệp và các nhóm khoa học trẻ, thông điệp của diễn đàn là lời nhắc rằng nền tảng khoa học không thể dựng lên bằng một nguồn vốn ngắn hạn hay vài thỏa thuận hợp tác trên giấy. Cần biến đối tác thành dự án, bảo đảm cơ hội công bằng cho ý tưởng có chất lượng và duy trì không gian cho khám phá chưa biết trước kết quả. Khi nguồn lực ổn định, tự do nghiên cứu và hợp tác quốc tế được thiết kế thành một hệ thống thống nhất, khoa học mới có thể vừa giữ chiều sâu cơ bản, vừa tạo ra công nghệ và cải thiện đời sống.
