Cột mốc lớn, bài toán hưởng lợi vẫn còn
Xuất nhập khẩu Việt Nam là hoạt động trao đổi hàng hóa với các thị trường quốc tế, phản ánh đồng thời năng lực sản xuất, nhu cầu đầu vào và mức độ hội nhập của nền kinh tế. Sau 10 tháng, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu ước vượt 1.000 tỷ USD, tăng 32,3% so với cùng kỳ; đó là thành tựu đáng kể, nhưng chưa đủ để kết luận doanh nghiệp trong nước đã hưởng lợi tương xứng. Cột mốc này xuất hiện khi thương mại toàn cầu chịu sức ép từ xung đột địa chính trị, biến động giá năng lượng và chi phí sản xuất. Vì vậy, điều đáng quan tâm không chỉ là quy mô giao thương, mà là bao nhiêu giá trị được tạo ra trong nước và bao nhiêu doanh nghiệp Việt có thể tham gia bền vững vào chuỗi cung ứng. Tăng trưởng nhanh sẽ kém thuyết phục nếu phần đóng góp nội địa vẫn mỏng.
Theo số liệu đến ngày 29/10, xuất khẩu đạt khoảng 493,64 tỷ USD, tăng 27,2%, còn nhập khẩu đạt 507,66 tỷ USD, tăng 37,6% so với cùng kỳ. Chênh lệch tốc độ này không tự nó chứng minh chất lượng tăng trưởng suy giảm, nhưng nhắc rằng kim ngạch lớn có thể đi kèm nhu cầu cao về nguyên liệu, linh kiện và đầu vào từ bên ngoài. Khi khu vực doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài giữ vai trò đáng kể trong nhiều ngành xuất khẩu chủ lực, doanh nghiệp nội cần được nhìn nhận không chỉ như nhà cung cấp phụ trợ, mà là lực lượng có khả năng làm chủ sản phẩm, thương hiệu và thị trường.
Từ tăng kim ngạch đến nâng chất tăng trưởng
Muốn nâng chất tăng trưởng, cần chuyển trọng tâm từ bán được nhiều hàng sang giữ lại nhiều giá trị hơn trong nước. Điều đó đòi hỏi doanh nghiệp nội cải thiện năng lực sản xuất, đáp ứng tiêu chuẩn kỹ thuật và môi trường, đồng thời phát triển công nghiệp hỗ trợ để giảm phụ thuộc vào nguồn cung bên ngoài. Đây không phải việc một doanh nghiệp có thể tự giải quyết trong thời gian ngắn: nhà sản xuất, nhà cung ứng, đơn vị logistics và đối tác phân phối phải phối hợp để bảo đảm chất lượng ổn định, truy xuất xuất xứ và giao hàng đúng cam kết. Nếu các mắt xích rời rạc, cơ hội tiếp cận người mua nước ngoài khó chuyển thành quan hệ thương mại lâu dài. Vì thế, chính sách hỗ trợ nên hướng tới năng lực tham gia chuỗi giá trị, thay vì chỉ khuyến khích tăng lượng đơn hàng.
Hiệp định thương mại tự do và việc mở rộng thị trường tạo thêm cửa vào, nhưng không thay thế được năng lực cạnh tranh. Doanh nghiệp cần nắm quy tắc xuất xứ, hiểu tiêu chuẩn tại thị trường mục tiêu và chủ động đa dạng hóa khách hàng, tránh phụ thuộc quá mức vào một số thị trường truyền thống. Trong thời gian tới, định hướng được nêu là tiếp tục đa dạng hóa thị trường và ngành hàng xuất khẩu, đồng thời khai thác tốt hơn các thị trường mới. Để cơ hội đó đến được với doanh nghiệp vừa và nhỏ, thông tin thị trường và hỗ trợ thực thi cam kết phải dễ tiếp cận, gắn với nhu cầu cụ thể của từng ngành hàng.
Doanh nghiệp nội cần nối liền sản phẩm với người mua
Một hướng thiết thực là kết hợp mạng lưới phân phối truyền thống với thương mại điện tử xuyên biên giới. Kênh trực tuyến, đặc biệt là hình thức bán hàng qua nội dung giới thiệu sản phẩm, giúp doanh nghiệp nhỏ và vừa tiếp cận người tiêu dùng quốc tế mà chưa cần lập ngay cửa hàng hay mạng lưới đại lý ở nước ngoài. Tuy nhiên, mở gian hàng không đồng nghĩa đã có năng lực xuất khẩu: doanh nghiệp vẫn phải xử lý đơn hàng, thanh toán, giao nhận, đổi trả và chăm sóc khách hàng. Nội dung hấp dẫn có thể tạo nhu cầu ban đầu; chất lượng sản phẩm và dịch vụ sau bán mới quyết định khách hàng có quay lại hay không. Bởi vậy, công nghệ bán hàng chỉ phát huy tác dụng khi được nối với năng lực vận hành thực tế.
Logistics dùng chung và dịch vụ giao nhận phù hợp có thể giảm gánh nặng đầu tư ban đầu cho doanh nghiệp nhỏ, đồng thời giúp họ nhận những đơn hàng quốc tế vừa với năng lực. Đây là lợi ích cụ thể đối với người làm hàng: họ có thêm cách thử thị trường mà không phải tự xây dựng toàn bộ hạ tầng kho vận và phân phối. Nhưng chia sẻ hạ tầng cần đi cùng quy trình rõ ràng về tiêu chuẩn đóng gói, thời gian giao hàng và xử lý hàng hoàn. Với xuất nhập khẩu Việt Nam, mục tiêu không nên dừng ở việc đưa thêm sản phẩm lên nền tảng số; cần xây hệ thống giúp hàng Việt đi từ nguồn cung đáng tin cậy đến người mua, rồi duy trì được chất lượng ở những đơn hàng tiếp theo.
Cột mốc chỉ có ý nghĩa khi doanh nghiệp nội tiến sâu hơn
Mốc kim ngạch xuất nhập khẩu vượt 1.000 tỷ USD cho thấy nền kinh tế đã hội nhập sâu hơn, nhưng không nên biến một con số tổng hợp thành thước đo duy nhất cho thành công. Thước đo đáng giá hơn là năng lực doanh nghiệp Việt tạo ra giá trị trong nước, cung ứng cho chuỗi toàn cầu và xây dựng được quan hệ trực tiếp với người mua quốc tế. Điều đó cần sự phối hợp giữa doanh nghiệp, cơ quan quản lý và các đơn vị hỗ trợ: từ phát triển nhà cung ứng, phổ biến quy tắc thị trường đến kết nối phân phối và logistics. Doanh nghiệp cũng cần chọn thị trường phù hợp với năng lực, đầu tư vào chất lượng và xem thương hiệu là tài sản dài hạn, thay vì chỉ chạy theo đơn hàng ngắn hạn.
Kết luận, quy mô thương mại tăng mạnh là cơ hội, không phải bằng chứng rằng mọi doanh nghiệp trong nước đã được hưởng lợi. Muốn biến đà tăng thành năng lực cạnh tranh bền vững, cần nâng chất tăng trưởng, tăng tỷ lệ giá trị tạo ra trong nước và giúp doanh nghiệp nội tham gia sâu hơn vào xuất khẩu. Khi sản xuất, bán hàng số, phân phối và logistics vận hành liền mạch, kim ngạch lớn mới có thể chuyển thành cơ hội thực chất cho nhiều doanh nghiệp Việt.
