Qua ngưỡng kim ngạch, bước vào cuộc đua giữ giá trị
Xuất nhập khẩu Việt Nam là tổng giá trị hàng hóa được đưa vào và đưa ra khỏi thị trường trong một giai đoạn; con số này phản ánh quy mô giao thương, nhưng không tự cho biết doanh nghiệp trong nước giữ lại bao nhiêu giá trị. Tính đến tháng 10/2026, kim ngạch xuất nhập khẩu hàng hóa đã vượt mốc 1.000 tỷ USD, một dấu ấn cho thấy nền tảng hội nhập đã mở rộng đáng kể. Tuy nhiên, quy mô không đồng nghĩa với quyền định giá, sở hữu công nghệ hay nắm thương hiệu. Nếu doanh nghiệp chỉ nhận đơn hàng và làm theo tiêu chuẩn do đối tác đặt ra, kim ngạch tăng vẫn có thể đi cùng vị thế yếu trong chuỗi giá trị toàn cầu. Bởi vậy, cột mốc này nên được xem là điểm khởi đầu cho một câu hỏi khó hơn: doanh nghiệp Việt đang tạo ra phần nào của giá trị và có thể giữ lại phần nào?
Tại Hà Nội ngày 4/11, Cục Xúc tiến thương mại thuộc Bộ Công Thương tổ chức Diễn đàn Xúc tiến xuất khẩu Việt Nam 2026 với chủ đề “Go Global - Cùng doanh nghiệp vươn ra thế giới”, đặt trọng tâm vào việc nâng cấp vị thế thực chất của doanh nghiệp Việt. Đây là hướng thảo luận đúng lúc: thành tích xuất khẩu cần được đo không chỉ bằng lượng hàng bán ra, mà còn bằng năng lực cạnh tranh, giá trị gia tăng và mức độ chủ động của doanh nghiệp.
Go Global phải bắt đầu từ năng lực cạnh tranh
Chiến lược Go Global sẽ khó thành công nếu được hiểu đơn thuần là tìm thêm khách hàng nước ngoài. Thị trường quốc tế ngày càng đòi hỏi chất lượng cao, tiêu chuẩn phát triển xanh và khả năng truy xuất nguồn gốc; đó không phải thủ tục làm đẹp hồ sơ mà là điều kiện để tiếp cận và duy trì thị trường. Doanh nghiệp cần nâng cấp quản trị, công nghệ và năng lực đáp ứng tiêu chuẩn trước khi mở rộng quy mô. Nếu không, đơn hàng mới có thể kéo theo áp lực tuân thủ lớn hơn mà không giúp cải thiện biên lợi nhuận hay vị thế thương lượng.
Chương trình Go Global được Thủ tướng phê duyệt ngày 6/4/2026, hướng tới hỗ trợ doanh nghiệp tư nhân tăng hiện diện ở nước ngoài, thúc đẩy kinh doanh quốc tế và tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu. Chương trình mở ra bốn hướng: xuất khẩu hàng hóa, thương mại xuyên biên giới, tham gia chuỗi giá trị toàn cầu, và hiện diện hoặc đầu tư ở nước ngoài. Điểm đáng chú ý là doanh nghiệp có thể chọn lộ trình theo năng lực, thay vì coi xuất khẩu hàng hóa là đích đến duy nhất. Nhưng lựa chọn nào cũng cần dựa trên một nền tảng chung: sản phẩm đáng tin cậy, hiểu biết thị trường và khả năng cạnh tranh sòng phẳng.
Vị trí trong chuỗi giá trị mới là thước đo
Câu hỏi chiến lược cho giai đoạn tiếp theo không phải chỉ là xuất khẩu thêm bao nhiêu, mà là doanh nghiệp Việt giữ công đoạn nào, sở hữu thương hiệu nào và hiện diện đến đâu trên thị trường quốc tế. Ông Vũ Bá Phú, Cục trưởng Cục Xúc tiến thương mại, nhấn mạnh rằng vai trò của doanh nghiệp trong chuỗi giá trị toàn cầu và quyền sở hữu thương hiệu mới là những câu hỏi cần trả lời sau cột mốc kim ngạch. Nhận định này chạm đúng điểm yếu của mô hình tăng trưởng dựa quá nhiều vào sản lượng: nếu khâu nghiên cứu, thiết kế, công nghệ, phân phối và xây dựng thương hiệu nằm ngoài tầm kiểm soát, phần giá trị doanh nghiệp trong nước giữ lại sẽ khó tăng tương xứng.
Một số doanh nghiệp đã cho thấy khả năng cạnh tranh ở thị trường nước ngoài, nhưng những trường hợp đi trước không thể thay thế việc nâng năng lực trên diện rộng. Doanh nghiệp cần xác định mình có lợi thế ở công đoạn nào, rồi đầu tư để tiến lên các khâu tạo nhiều giá trị hơn. Với doanh nghiệp vừa và nhỏ, hướng đi có thể bắt đầu từ một thị trường ngách, liên kết với đối tác phù hợp hoặc tham gia sâu hơn vào mạng lưới cung ứng; không nhất thiết phải lập tức đầu tư lớn ở nước ngoài. Điều quan trọng là không để vai trò gia công trở thành giới hạn cố định.
Mở rộng cơ hội để doanh nghiệp vừa và nhỏ cùng đi
Quốc tế hóa không thể chỉ dành cho tập đoàn lớn. Doanh nghiệp vừa và nhỏ cần tiếp cận thông tin thị trường, tư vấn pháp lý, nguồn lực tài chính, công nghệ và đối tác nếu muốn đi xa hơn một vài thương vụ. Số hóa giao thương cũng có thể giảm rào cản tiếp cận: ông Phạm Quang Phi, Giám đốc Công ty TNHH Xuất nhập khẩu ICQ Việt Nam, đề nghị cơ quan quản lý và hiệp hội tổ chức kết nối B2B hoặc họp trực tuyến để doanh nghiệp mở rộng cơ hội mà không phải bay ra nước ngoài. Đây là lợi ích thiết thực, miễn là các cuộc kết nối được chuẩn bị theo ngành hàng và nhu cầu cụ thể, thay vì dừng ở hoạt động hình thức.
Bước tiếp theo là biến định hướng thành hỗ trợ có đầu mối và kết quả đo được. Bộ Công Thương dự kiến cụ thể hóa mục tiêu, nhiệm vụ và lộ trình thành kế hoạch hành động, tập trung phát triển thị trường, xúc tiến thương mại, xây dựng thương hiệu và kết nối đối tác quốc tế; địa phương đồng thời phát huy vai trò qua chương trình Local Go Global. Mạng lưới đồng hành Go Global cũng được định hướng để liên kết hiệp hội, tổ chức xúc tiến, đơn vị tài chính, tư vấn, nghiên cứu và đào tạo. Doanh nghiệp phải là chủ thể của quá trình này: chọn thị trường phù hợp, đầu tư năng lực cốt lõi và theo đuổi vị trí có giá trị cao hơn.
Vượt mốc 1.000 tỷ USD là thành tựu đáng ghi nhận, nhưng sẽ chỉ có ý nghĩa lâu dài nếu doanh nghiệp Việt chuyển được quy mô giao thương thành quyền tạo lập và giữ lại giá trị. Thước đo tiếp theo không nên dừng ở số hàng xuất khẩu, mà phải tính đến năng lực công nghệ, thương hiệu, mức độ tham gia sâu và quyền chủ động trong chuỗi giá trị toàn cầu. Go Global cần giúp doanh nghiệp tiến tới những mục tiêu ấy, còn doanh nghiệp phải chủ động lựa chọn con đường phù hợp. Tăng kim ngạch là bước tiến; nâng vị thế mới là đích đến.
