Quy mô kỷ lục chưa đồng nghĩa giá trị nội địa tăng tương ứng
Xuất nhập khẩu là tổng giá trị hàng hóa được đưa ra khỏi và đưa vào một nền kinh tế trong một giai đoạn, phản ánh quy mô giao thương nhưng không tự cho biết bao nhiêu giá trị được tạo ra và giữ lại trong nước. Vì vậy, cột mốc 1.000 tỷ USD của xuất nhập khẩu Việt Nam đáng ghi nhận, song không thể xem đó là bằng chứng rằng doanh nghiệp Việt đã hưởng lợi tương xứng.
Số liệu sơ bộ 10 tháng cho thấy tổng kim ngạch đạt 1.010 tỷ USD, tăng 32,3% so với cùng kỳ; xuất khẩu là 499,2 tỷ USD, còn nhập khẩu đạt 511,3 tỷ USD. Công nghiệp chế biến, chế tạo đóng góp 90,7% kim ngạch xuất khẩu. Những con số này cho thấy năng lực sản xuất và hội nhập tăng mạnh, nhưng cũng nhắc rằng xuất khẩu quy mô lớn đi cùng nhu cầu đáng kể về đầu vào nhập khẩu.
Câu hỏi quan trọng hơn là doanh nghiệp trong nước tham gia tới đâu, nắm những công đoạn nào và thu được bao nhiêu giá trị nội địa. Khi nguyên liệu, công nghệ, thương hiệu hoặc khâu phân phối chủ yếu nằm ngoài nước, kim ngạch có thể phình lên nhanh hơn năng lực tích lũy của doanh nghiệp Việt. Chênh lệch về quy mô và tốc độ tăng trưởng giữa hai khu vực cho thấy doanh nghiệp trong nước vẫn chưa khai thác tương xứng cơ hội từ thị trường quốc tế.
Mở cửa thị trường phải đi cùng năng lực giao hàng và xây dựng thương hiệu
Cơ hội tiếp cận khách hàng quốc tế đang rộng hơn nhờ các hiệp định thương mại tự do, hệ thống phân phối xuyên biên giới và thương mại điện tử. Nhưng mở gian hàng trực tuyến hay nhận được đơn hàng chưa đủ để tạo chỗ đứng. Doanh nghiệp phải đáp ứng quy tắc xuất xứ, tiêu chuẩn kỹ thuật và yêu cầu pháp lý ở thị trường nhập khẩu; đồng thời duy trì chất lượng, giao đúng hẹn và xử lý đổi trả.
Thương mại điện tử khám phá có thể giúp doanh nghiệp nhỏ giới thiệu cách làm, công dụng sản phẩm và câu chuyện thương hiệu tới người mua mới mà chưa cần lập ngay mạng lưới cửa hàng ở nước ngoài. Tuy nhiên, hiệu quả còn tùy ngành hàng, chi phí quảng bá, khả năng giao nhận và mức độ nhận diện. Vì thế, xúc tiến thương mại cần gắn với đối tác phân phối, thanh toán, chăm sóc khách hàng và logistics, thay vì dừng ở việc tìm thêm thị trường.
Hỗ trợ thiết thực cũng bắt đầu từ những khâu rất gần với người mua và người bán. Với nông sản, thực phẩm, chuỗi lạnh và bảo quản có ý nghĩa sống còn; với hàng tiêu dùng bán trực tuyến, doanh nghiệp cần gom hàng, kho dùng chung, hoàn tất đơn và xử lý hàng trả lại. Dùng chung hạ tầng kho vận có thể giảm gánh nặng đầu tư ban đầu cho doanh nghiệp nhỏ và vừa, giúp họ nhận những đơn hàng quốc tế phù hợp quy mô.
Từ nhà gia công đến mắt xích có năng lực trong chuỗi cung ứng
Muốn tăng giá trị nội địa, doanh nghiệp Việt cần tiến dần từ vai trò gia công sang cung cấp linh kiện, nguyên liệu, dịch vụ kỹ thuật và giải pháp có hàm lượng tri thức cao hơn. Đó không phải bước nhảy có thể hoàn thành chỉ bằng một mục tiêu kim ngạch: cần năng lực quản trị, công nghệ, nhân lực, tiêu chuẩn chất lượng và vốn đầu tư dài hạn.
Liên kết giữa doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài và doanh nghiệp trong nước là một con đường thiết thực. Nếu doanh nghiệp Việt chỉ đứng ngoài mạng lưới mua hàng hoặc nhận những công đoạn giá trị thấp, sự hiện diện trong chuỗi cung ứng toàn cầu sẽ không tự động chuyển thành năng lực cạnh tranh. Thúc đẩy liên kết để doanh nghiệp nội trở thành nhà cung cấp trong chuỗi sản xuất, thay vì mắc kẹt ở khâu giá trị gia tăng thấp, có ý nghĩa then chốt.
Nhà nước và các hiệp hội có thể giúp kết nối nhà mua hàng với nhà cung cấp nội địa, phổ biến cam kết FTA, hướng dẫn chứng minh xuất xứ và hỗ trợ doanh nghiệp đáp ứng chuẩn quốc tế. Phần việc của doanh nghiệp là đầu tư nâng chất lượng, xây dựng thương hiệu và chứng minh khả năng cung ứng ổn định. Thành công không chỉ là có mặt trong đơn hàng, mà còn là giữ được quan hệ lâu dài và tăng dần phần việc có giá trị cao.
Giai đoạn tiếp theo cần đo chất lượng, hiệu quả và sức bền
Tăng trưởng thương mại sẽ mong manh nếu dựa quá nhiều vào một số thị trường, ngành hàng hoặc nguồn cung bên ngoài. Đa dạng hóa thị trường và ngành xuất khẩu vì thế cần song hành với năng lực đáp ứng tiêu chuẩn xanh, thích ứng chính sách thương mại và giảm gián đoạn nguồn cung. Đây là cách chuyển một cột mốc về quy mô thành nền tảng vững hơn cho doanh nghiệp.
Trong thời gian tới, nhiệm vụ đa dạng hóa thị trường và ngành hàng tiếp tục quan trọng để giảm phụ thuộc vào một số thị trường truyền thống. Chiến lược phát triển dịch vụ logistics giai đoạn 2025–2035 đặt mục tiêu tăng trưởng ngành bình quân 12–15% mỗi năm và giảm chi phí logistics xuống tương đương 12–15% tổng sản phẩm trong nước. Những mục tiêu này chỉ có ý nghĩa khi cải thiện được năng lực giao nhận, kho bãi và kết nối thực tế cho doanh nghiệp.
Sau mốc 1.000 tỷ USD, thước đo nên rộng hơn tổng kim ngạch: cần nhìn vào mức độ tham gia của doanh nghiệp Việt, phần giá trị được tạo trong nước, năng suất, khả năng chống chịu và chất lượng việc làm. Quy mô mở ra cơ hội; chỉ năng lực của doanh nghiệp mới quyết định Việt Nam giữ lại được bao nhiêu giá trị. Nâng vị thế hàng Việt trong chuỗi cung ứng toàn cầu vì thế phải là trọng tâm của chặng đường tiếp theo.
