Tầm soát tim bẩm sinh: lá chắn sớm cho trái tim tưởng như khỏe mạnh
Tầm soát tim bẩm sinh là quá trình khám, siêu âm và đánh giá chuyên sâu cấu trúc, chức năng tim ở trẻ em để phát hiện sớm các dị tật như thông liên nhĩ, thông liên thất, rối loạn nhịp dù trẻ vẫn phát triển bình thường, không tím tái, không khó thở và vẫn chơi thể thao như bạn bè cùng trang lứa. Đây không phải dịch vụ xa xỉ, mà là bước bảo vệ tối thiểu cho một cơ quan đang âm thầm gánh mọi hoạt động sống của trẻ. Điều đáng nói là nhiều phụ huynh vẫn tin rằng bệnh tim ở trẻ em luôn đi kèm biểu hiện nặng nề, nên chỉ đưa con đi khám khi đã thấy mệt, ho, khó thở. Thực tế, một phân tích trên hơn 130,7 triệu trẻ cho thấy tỷ lệ bệnh tim bẩm sinh đã tăng lên 9,41/1.000 trẻ sinh sống giai đoạn 2010–2017. Con số này là lời cảnh báo: nếu chúng ta tiếp tục chờ triệu chứng mới đi khám, sẽ bỏ lỡ giai đoạn vàng để phát hiện sớm bệnh tim và can thiệp tim bẩm sinh kịp thời.
Những trái tim “im lặng”: bé Ngọc 4 tuổi và nam sinh lớp 7
Hai câu chuyện điển hình cho thấy tầm soát tim bẩm sinh quan trọng thế nào: bé Ngọc 4 tuổi và em Q., nam sinh lớp 7. Bé Ngọc được phát hiện thông liên thất ngay sau sinh nhưng chưa can thiệp; gần đây gia đình đưa bé đến khám tại một bệnh viện đa khoa ở Hà Nội. Siêu âm cho thấy lỗ thông quanh màng, đường kính khoảng 8,3 mm phía thất trái và 4,6 mm phía thất phải. Tỷ lệ máu qua phổi so với tuần hoàn hệ thống (Qp/Qs) lên tới 1,9, nghĩa là máu lên phổi gần gấp đôi máu nuôi cơ thể. Nếu không xử trí, tim trái giãn, tăng áp động mạch phổi và suy tim chỉ còn là vấn đề thời gian. Trong khi đó, Q. vẫn đi học, chơi bóng đá, đạp xe bình thường, chỉ thỉnh thoảng mệt sau khi chạy nhảy nhiều. Gia đình nghĩ con vận động quá sức, cho nghỉ là ổn. Chỉ đến khi tham gia chương trình tầm soát tim bẩm sinh miễn phí “Cho em trái tim khỏe mạnh”, em mới được phát hiện thông liên nhĩ với lỗ thông khoảng 20 mm. Nếu không có buổi tầm soát, chưa biết đến khi nào bệnh mới lộ diện.
Can thiệp tim bẩm sinh ít xâm lấn: cơ hội sửa lỗi trái tim mà không cần mổ mở
Điểm chung của bé Ngọc và Q. là đều được phát hiện đủ sớm để hưởng lợi từ các kỹ thuật can thiệp tim bẩm sinh ít xâm lấn. Sau đánh giá toàn diện, bé Ngọc được chỉ định bít thông liên thất qua da để ngăn biến chứng tiếp tục tiến triển. Qua đường mạch máu ở đùi, ê-kíp đưa ống thông vào tim, đặt dụng cụ chuyên dụng che kín lỗ thông. Kết quả siêu âm và điện tim sau can thiệp cho thấy dụng cụ nằm đúng vị trí, lỗ thông được bít kín, không còn dòng máu bất thường đáng kể, chức năng tim ổn định. Q. cũng được chỉ định can thiệp bít lỗ thông liên nhĩ bằng dụng cụ qua da sau khi làm các xét nghiệm cần thiết. Đây là phương pháp ít xâm lấn, dùng ống thông đến vị trí tổn thương để đặt dụng cụ bít lỗ thông thay vì phải phẫu thuật mở tim. Khi phát hiện sớm bệnh tim và can thiệp đúng thời điểm, chúng ta không chỉ tránh được giãn buồng tim, tăng áp phổi, rối loạn nhịp, mà còn bảo toàn tối đa chất lượng sống của trẻ trong hiện tại và tương lai.
Trẻ mắc bệnh tim bẩm sinh vẫn có thể chơi thể thao – nhưng không được chủ quan
Một trong những hiểu lầm nguy hiểm nhất là nghĩ rằng trẻ mắc bệnh tim bẩm sinh phải luôn yếu, không vận động được. Thực tế, nhiều trẻ có dị tật tim vẫn học tập, chơi bóng đá, đạp xe bình thường. Theo các bác sĩ, một số bệnh lý tim mạch diễn tiến rất âm thầm, trẻ vẫn có chiều cao, cân nặng và phát triển tốt; chỉ khi gắng sức như chơi thể thao mạnh hoặc chạy bộ mới thấy hơi mệt. Điều này giải thích vì sao khả năng vận động tốt không đồng nghĩa với việc trẻ hoàn toàn khỏe mạnh. Quan điểm hợp lý không phải là cấm đoán, mà là vận động có kiểm soát. Phụ huynh không nên tự ý bắt con ngừng chơi thể thao chỉ vì biết con mắc bệnh tim, nhưng cũng không được để trẻ tham gia hoạt động gắng sức khi chưa được bác sĩ chuyên khoa đánh giá. Sau can thiệp, trẻ vẫn cần tái khám, siêu âm tim, điện tim định kỳ để kiểm tra vị trí và hoạt động của dụng cụ, dòng máu tồn lưu, chức năng tim, van tim và hệ thống dẫn truyền. Khi bệnh được xử trí phù hợp, trẻ có cơ hội sống năng động hơn, hạn chế tối đa biến chứng lâu dài.
Từ trường học đến cộng đồng: tầm soát tim bẩm sinh phải trở thành thói quen
Câu chuyện của Q. cho thấy sức mạnh của những chương trình tầm soát tim bẩm sinh miễn phí tại trường học và cộng đồng. Một buổi khám đúng lúc có thể phát hiện căn bệnh âm thầm tồn tại nhiều năm, trước khi biến chứng nghiêm trọng xuất hiện. Từ đó, trẻ không chỉ được chẩn đoán mà còn được kết nối với mạng lưới hỗ trợ điều trị, giúp viết tiếp ước mơ học tập và vận động như bao bạn bè. Không chỉ một vài trường hợp lẻ tẻ, các đơn vị tim mạch đã ghi nhận số lượng lớn ca được can thiệp nhờ phát hiện sớm. Từ năm 2022 đến tháng 8/2026, một khoa tim mạch ở đồng bằng sông Cửu Long đã thực hiện hơn 150 ca điều trị, can thiệp rối loạn nhịp và hơn 110 ca can thiệp tim bẩm sinh, mở rộng cơ hội điều trị cho trẻ trong khu vực. Năm 2025, nơi đây còn triển khai thêm kỹ thuật tạo nhịp bó nhánh trái và cấy máy tạo nhịp tim không dây, cho thấy hệ thống điều trị đang ngày càng hoàn thiện. Kết luận thẳng thắn: tầm soát tim bẩm sinh không nên là “sự kiện đặc biệt” mà phải trở thành thói quen định kỳ, nhất là với trẻ có biểu hiện mệt khi gắng sức, tiền sử bệnh tim trong gia đình hoặc sống ở vùng khó tiếp cận dịch vụ chuyên khoa. Đừng đợi đến khi trẻ than mệt mới nghĩ đến trái tim; hãy chủ động cho con tham gia các chương trình tầm soát tim bẩm sinh để phát hiện sớm bệnh tim và mở ra cơ hội can thiệp tim bẩm sinh an toàn, hiệu quả.
