Từ kỹ năng phổ thông đến năng lực chuyên sâu
Nhân lực trí tuệ nhân tạo là đội ngũ người học, người lao động, cán bộ quản lý và chuyên gia có kỹ năng sử dụng, ứng dụng hoặc phát triển AI an toàn, phù hợp với công việc và nhu cầu của nền kinh tế. Chương trình quốc gia phát triển nhân lực AI được phê duyệt với mục tiêu xây dựng lực lượng có quy mô, cơ cấu và chất lượng đáp ứng các ngành công nghệ chiến lược, đồng thời tăng năng lực tự chủ công nghệ, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Điều đáng chú ý là chương trình không đồng nhất đào tạo AI với việc tạo ra thật nhiều kỹ sư. Phổ cập kỹ năng cho số đông và đào tạo chuyên gia công nghệ lõi là hai việc khác nhau, nhưng cần tiến hành song song. Nếu chỉ tập trung vào nhóm chuyên môn hẹp, phần lớn người lao động sẽ thiếu năng lực sử dụng AI có trách nhiệm; nếu chỉ dạy kỹ năng cơ bản, đất nước khó làm chủ công nghệ.
Đến năm 2030, chương trình đặt mục tiêu ít nhất 80% học sinh phổ thông và học sinh dự bị đại học được phổ cập kiến thức AI phù hợp lứa tuổi; toàn bộ người học đại học và ít nhất 80% người học nghề được trang bị kiến thức, kỹ năng cơ bản, gồm cả đạo đức AI và an toàn dữ liệu. Đích đến này có ý nghĩa trực tiếp với người dân: học sinh cần biết dùng AI an toàn, còn người học nghề và sinh viên cần biết vận dụng công cụ vào học tập, nghiên cứu và công việc. Đào tạo kỹ năng AI vì thế không nên chỉ là một môn học riêng lẻ, mà cần gắn với bối cảnh nghề nghiệp và khả năng đánh giá đầu ra.
Mục tiêu quốc gia đặt ra quy mô lớn hơn
Ở khu vực công, chương trình quốc gia đặt mục tiêu ít nhất 90% cán bộ, công chức, viên chức và người lao động trong đơn vị sự nghiệp công lập được bồi dưỡng, cập nhật kiến thức AI; tỷ lệ này là 100% trong lĩnh vực giáo dục và đào tạo. Chương trình còn hướng tới đào tạo ít nhất 10 triệu lao động về kỹ năng sử dụng AI cơ bản, ít nhất 50.000 nhân lực trình độ đại học trở lên có năng lực ứng dụng AI trong các ngành trọng điểm, cùng ít nhất 10.000 nhân lực AI trình độ cao, trong đó có 1.500 chuyên gia có thể làm chủ công nghệ lõi. Những con số này cho thấy chương trình AI quốc gia không chỉ là kế hoạch phổ cập tin học mới: nó nối nhu cầu sử dụng AI ở nơi làm việc với năng lực nghiên cứu, phát triển, vận hành và quản trị hệ thống.
Hệ thống giáo dục cũng được kỳ vọng thay đổi theo: 100% cơ sở giáo dục đại học sẽ triển khai quy định sử dụng AI trong đào tạo, nghiên cứu và đánh giá; ít nhất 80% chương trình cấp văn bằng nghề tích hợp chuẩn đầu ra và nội dung AI phù hợp ngành học. Đến năm 2030, chương trình còn hướng tới hình thành ít nhất 10 trung tâm đào tạo, nghiên cứu AI chuyên sâu và phát triển ít nhất 25 cơ sở đại học làm đầu mối đào tạo, nghiên cứu, đổi mới sáng tạo. Đây là hướng đi hợp lý, nhưng số lượng chỉ có ý nghĩa khi đi kèm chất lượng giảng dạy, dữ liệu an toàn và năng lực áp dụng thực tế. Đào tạo đại trà phải giúp người học làm việc tốt hơn, không chỉ hoàn thành một khóa học.
Gia Lai là kế hoạch địa phương, không phải toàn bộ chương trình
Kế hoạch tại Gia Lai đặt mục tiêu đến năm 2030 ít nhất 90% cán bộ, công chức, viên chức trong hệ thống chính trị được đào tạo và nắm kỹ năng ứng dụng AI trong hành chính công; 100% giáo viên và cán bộ quản lý giáo dục được bồi dưỡng để ứng dụng AI trong dạy học. Đây là chỉ tiêu triển khai của địa phương, không nên diễn giải thành mục tiêu duy nhất hoặc toàn bộ phạm vi của chương trình quốc gia. Tương tự tỷ lệ 90% ở khu vực công, nhưng chương trình quốc gia còn đặt mục tiêu bao phủ người lao động trên cả nước, phát triển nhân lực ứng dụng theo ngành và đào tạo chuyên gia trình độ cao. Phân biệt hai cấp độ giúp tránh nhầm một kế hoạch tỉnh với lộ trình nhân lực AI chung.
Gia Lai mở rộng mục tiêu ra ngoài đội ngũ công quyền: toàn bộ học sinh phổ thông được tiếp cận STEM tích hợp AI phù hợp lứa tuổi, ít nhất 80% hoàn thành chương trình kỹ năng cơ bản; 100% sinh viên đại học và ít nhất 80% người học nghề được trang bị kỹ năng AI theo kế hoạch địa phương. Kế hoạch còn hướng tới hỗ trợ ít nhất 30% lao động tại doanh nghiệp và hợp tác xã tiếp cận đào tạo cơ bản, ưu tiên lao động ở vùng dân tộc thiểu số và nhóm dễ bị ảnh hưởng bởi chuyển dịch việc làm. Đây là điểm đáng ủng hộ: nếu chỉ đào tạo cán bộ học AI mà bỏ qua người lao động ngoài khu vực công, lợi ích và rủi ro của tự động hóa sẽ phân bổ không đồng đều.
Đến năm 2035, thước đo là năng lực làm chủ
Kế hoạch Gia Lai dự kiến dùng học liệu mở, khóa học trực tuyến và nền tảng phổ cập kỹ năng số để đưa kiến thức AI tới thôn, làng và khu dân cư; đồng thời ưu tiên thiết bị, kết nối cho trường học và điểm sinh hoạt cộng đồng ở vùng xa, vùng dân tộc thiểu số. Tỉnh cũng chuẩn bị cơ sở vật chất và kết nối hạ tầng để xây dựng phòng thực hành AI dùng chung tại Đại học Quy Nhơn. Các bước này quan trọng vì mục tiêu phổ cập sẽ khó thành hiện thực nếu người học thiếu thiết bị hoặc mạng truy cập. Gia Lai cũng thường tổ chức các lớp kiến thức AI cơ bản cho thanh niên.
Định hướng quốc gia đến năm 2035 là hình thành hệ sinh thái nhân lực AI hiện đại, bền vững, có khả năng thích ứng công nghệ và hội nhập quốc tế; năng lực sử dụng, ứng dụng AI trở thành kỹ năng phổ biến của lực lượng lao động. Tầm nhìn ấy còn nhấn mạnh đội ngũ chuyên gia, kỹ sư, nhà khoa học, giảng viên và nhà quản lý có thể nghiên cứu, phát triển, làm chủ và dẫn dắt công nghệ AI. Kết luận, các chỉ tiêu 2030 chỉ là nền móng: thành công không nằm ở tỷ lệ được tập huấn trên giấy, mà ở việc người học dùng AI an toàn, người lao động áp dụng được vào nghề và Việt Nam có đủ năng lực phát triển công nghệ của mình.
