An ninh mạng giờ là một phần của an ninh năng lượng
An ninh mạng năng lượng là việc bảo vệ dữ liệu, phần mềm và công nghệ điều khiển để các hệ thống sản xuất, truyền tải và cung ứng năng lượng có thể vận hành an toàn, liên tục trước nguy cơ tấn công số. Đây không còn là việc riêng của bộ phận công nghệ thông tin: một sự cố mạng có thể biến thành gián đoạn điện, khí và hoạt động của nhiều dịch vụ thiết yếu. Ngày 23 tháng 10, một hội thảo về an ninh năng lượng trong chuyển đổi xanh và kỷ nguyên số được tổ chức dưới sự chỉ đạo của Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao thuộc Bộ Công an. Tại đây, các đại biểu nhấn mạnh rằng hệ thống năng lượng ngày càng dựa vào dữ liệu và công nghệ điều khiển, nên an ninh mạng phải được xem là bộ phận không thể tách rời của an ninh năng lượng quốc gia. Nhận định này đúng với thực tế vận hành: bảo vệ hệ thống số cũng là bảo vệ khả năng cung cấp năng lượng.
Số hóa mở rộng tiện ích, nhưng cũng mở rộng rủi ro
Lưới điện thông minh, cơ sở vận hành năng lượng tái tạo và mạng lưới phân phối khí thiên nhiên hóa lỏng (LNG) đang thúc đẩy hạ tầng năng lượng số. Song khi dữ liệu quản trị kết nối với công nghệ điều khiển công nghiệp, bề mặt có thể bị tấn công cũng rộng hơn. Rủi ro không chỉ nằm ở máy chủ văn phòng: công nghệ vận hành, cảm biến đường ống và hệ thống SCADA tại nhà máy có thể có tuổi thọ hàng chục năm, khó cập nhật hoặc cấu hình lại như các hệ thống công nghệ thông tin thông thường. Khoảng cách bảo mật giữa hai môi trường vì vậy dễ trở thành điểm yếu. Tại hội thảo ở Hà Nội, Phó cục trưởng Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao Triệu Mạnh Tùng cảnh báo hạ tầng năng lượng có thể thành mục tiêu phá hoại trong xung đột địa chính trị và trên không gian mạng.
Đây là lý do bảo vệ hệ thống điều khiển cần được tính từ khâu thiết kế và đầu tư, thay vì chờ sự cố mới ứng phó. Doanh nghiệp cần rà soát, phân loại mức bảo vệ phù hợp cho hệ thống công nghệ thông tin, công nghệ vận hành và dữ liệu vận hành; đồng thời xây dựng năng lực giám sát, phản ứng và khôi phục. Cách làm chủ động quan trọng hơn việc chỉ vá lỗi sau một cuộc tấn công.
Một mắt xích bị tê liệt có thể kéo theo nhiều lĩnh vực
Nếu một khâu trong chuỗi năng lượng ngừng hoạt động, tác động có thể lan sang viễn thông, điều khiển giao thông và các dây chuyền sản xuất công nghiệp. Với người dân, điều đó có thể đồng nghĩa với việc dịch vụ thiết yếu bị gián đoạn; với doanh nghiệp, nguồn điện không ổn định làm tăng rủi ro cho hoạt động và kế hoạch sản xuất. Khi kinh tế số, trí tuệ nhân tạo và trung tâm dữ liệu phát triển, nhu cầu điện liên tục, đáng tin cậy cũng tăng lên, khiến độ ổn định nguồn cung trở thành điều kiện quan trọng của môi trường đầu tư và kinh doanh. Vì vậy, an ninh mạng không thể được đánh giá chỉ bằng số vụ tấn công hay tình trạng của hệ thống máy tính văn phòng. Thước đo thực tế phải là khả năng duy trì sản xuất, cung ứng và vận hành năng lượng, cũng như phục hồi an toàn khi xảy ra sự cố.
Sức ép còn đến từ nguồn cung nhiên liệu. Bất ổn địa chính trị tại Trung Đông ảnh hưởng đến nguồn cung và giá LNG toàn cầu, đặt ra nhu cầu đa dạng hóa nguồn nhập khẩu và xây dựng chiến lược dài hạn. Trong khi đó, nhu cầu LNG có thể tăng khi các nhà máy điện khí đi vào hoạt động. Ổn định chuỗi cung ứng và an toàn số vì thế cần được nhìn nhận cùng nhau: hệ thống có dữ liệu đáng tin cậy mới hỗ trợ được việc điều phối nguồn lực và duy trì hoạt động.
Chuyển dịch xanh phải đi cùng khả năng chống chịu số
Chuyển dịch năng lượng xanh không làm giảm yêu cầu an ninh mạng; trái lại, càng số hóa điều độ và tối ưu vận hành, ngành năng lượng càng cần bảo vệ dữ liệu đầu vào và công nghệ điều khiển. Các công cụ trí tuệ nhân tạo dùng để tối ưu tiêu thụ nhiên liệu, kiểm soát phát thải hay hỗ trợ đa dạng hóa chuỗi nhập khẩu chỉ hữu ích khi dữ liệu đáng tin cậy và không bị can thiệp. Vì thế, bảo mật không nên là lớp kiểm tra bổ sung sau khi dự án đã hoàn thành. Nó cần được cân nhắc cùng an toàn vận hành và mục tiêu bền vững ngay từ thiết kế, đồng thời phù hợp với đặc thù của từng hệ thống.
Hội thảo hướng tới kết nối cơ quan quản lý, doanh nghiệp năng lượng và cộng đồng công nghệ để chia sẻ kinh nghiệm quản trị rủi ro, bảo vệ hạ tầng trọng yếu và nâng cao năng lực ứng phó sự cố. Đây là bước đi cần thiết, nhưng hiệu quả sẽ phụ thuộc vào việc phối hợp có trở thành quy trình thường xuyên hay không: từ chia sẻ thông tin đe dọa đến diễn tập khôi phục và phân định trách nhiệm giữa các đơn vị. Kết luận cần rõ ràng: bảo vệ hệ thống số không phải lực cản của chuyển dịch xanh. Đó là điều kiện để nguồn năng lượng xanh và các hệ thống ngày càng tự động hóa có thể vận hành liên tục, an toàn.
