Chăm sóc không thể là gánh nặng riêng của gia đình
Chăm sóc người cao tuổi là sự phối hợp liên tục giữa gia đình, dịch vụ y tế, cộng đồng và an sinh xã hội nhằm đáp ứng nhu cầu sức khỏe, sinh hoạt và kết nối của mỗi người. Mô hình ấy cần được xem là hạ tầng thiết yếu, không phải phương án dự phòng khi gia đình đã kiệt sức. Tại tọa đàm về chăm sóc tích hợp trong xu thế già hóa dân số, Giáo sư Nguyễn Đình Cử nhận định nhu cầu chăm sóc tăng nhanh trong khi khả năng đáp ứng của gia đình và hệ thống dịch vụ còn hạn chế. Áp lực càng rõ khi đô thị hóa, di cư lao động và thay đổi cơ cấu gia đình khiến nhiều người cao tuổi sống xa con cháu hoặc chỉ có bạn đời cùng tuổi bên cạnh. Việt Nam có 14,2 triệu người từ 60 tuổi trở lên theo điều tra giữa kỳ năm 2024; đến năm 2030, con số dự kiến xấp xỉ 18 triệu. Quy mô này buộc xã hội phải chia sẻ trách nhiệm chăm sóc, thay vì mặc định con cháu luôn có đủ thời gian và điều kiện.
Điểm chăm sóc ban ngày giữ nhịp sống tại nhà
Điểm chăm sóc ban ngày có thể lấp khoảng trống thường gặp: người thân phải đi làm, còn người cao tuổi cần hỗ trợ và có cơ hội giao tiếp trong ngày. Người cao tuổi vẫn sống tại nhà, nhưng đến điểm chăm sóc để tham gia sinh hoạt tập thể, duy trì kết nối xã hội và nhận hỗ trợ phù hợp. Đây không chỉ là cách trông nom trong giờ làm việc. Hoạt động thể chất, tinh thần và giao tiếp đều đặn có thể giúp giảm cô đơn; gia đình cũng có thời gian làm việc và lo những trách nhiệm khác mà không phải cắt đứt sự gắn bó với cha mẹ. Giá trị của mô hình nằm ở chỗ nối gia đình với cộng đồng, chứ không đẩy người cao tuổi ra khỏi đời sống quen thuộc. Muốn mô hình phát huy tác dụng, dịch vụ cần phù hợp với sức khỏe và nhu cầu khác nhau của từng người. Người cao tuổi không phải một nhóm đồng nhất: có người cần hỗ trợ sinh hoạt, có người muốn tham gia hoạt động cộng đồng và tiếp tục đóng góp.
Nhân lực chăm sóc phải được đào tạo và coi trọng
Mở thêm điểm chăm sóc mà thiếu người có kỹ năng sẽ không giải quyết được bài toán. Nhân lực chăm sóc cần được xem là một phần thiết yếu của hệ thống, từ người hỗ trợ tại nhà đến nhân viên tại cơ sở y tế và cơ sở chăm sóc tập trung. WHO đã công bố khuyến nghị chính sách trong 20 lĩnh vực về phát triển, quản lý và hỗ trợ nhân viên chăm sóc. Trọng tâm gồm nâng cao chất lượng đào tạo, tạo cơ hội học tập và phát triển nghề nghiệp, đồng thời tăng phối hợp giữa người chăm sóc với đội ngũ y tế. WHO cũng lưu ý công việc này phần lớn do phụ nữ đảm nhiệm, nên quyền lợi, điều kiện làm việc và an sinh của lao động cần được tính đến. Đây là đòi hỏi cấp thiết khi nhiều quốc gia thiếu nhân lực y tế, còn nhu cầu chăm sóc dài hạn tăng cùng già hóa dân số và các bệnh mạn tính. Nếu chỉ dựa vào người thân không được đào tạo, chất lượng và tính liên tục của chăm sóc khó được bảo đảm.
Chia sẻ trách nhiệm để người cao tuổi sống có phẩm giá
Xã hội hóa chăm sóc không có nghĩa là thay gia đình bằng dịch vụ. Gia đình vẫn giữ vai trò tình cảm và gắn bó; cộng đồng, y tế, các tổ chức xã hội và đơn vị cung cấp dịch vụ bổ sung những hỗ trợ mà một hộ gia đình khó tự đảm đương. Cách phối hợp này đặc biệt cần thiết khi con cháu đi làm, người cao tuổi sống một mình hoặc hai vợ chồng già cùng đối mặt với suy giảm sức khỏe. Khung chính sách cũng đang hướng tới đa dạng hóa hình thức chăm sóc và phát triển nhân lực chăm sóc. Luật Dân số số 113/2025/QH15 có hiệu lực từ ngày 1/7/2026, dành một chương cho thích ứng với già hóa dân số. Đây là nền tảng, nhưng hiệu quả sẽ phụ thuộc vào việc biến định hướng thành dịch vụ dễ tiếp cận và đội ngũ đủ năng lực. Thước đo không nên chỉ là số người được chăm sóc, mà còn là khả năng sống an toàn, duy trì quan hệ xã hội và giữ phẩm giá. Gia đình cần được đồng hành, còn người cao tuổi cần được nhìn nhận như thành viên có năng lực và tiếng nói. Chỉ một mạng lưới cùng chia sẻ trách nhiệm mới đáp ứng được thực tế già hóa.
