Đề xuất chuyển từ môn chuyên sang lĩnh vực
Tuyển sinh lớp 10 chuyên là quá trình lựa chọn học sinh vào trường trung học phổ thông chuyên, hiện chủ yếu dựa trên bài thi chuyên theo từng môn học. Bộ Giáo dục và Đào tạo đang lấy ý kiến về dự thảo quy chế mới, đề xuất thay cách tuyển sinh này bằng ba khối: Khoa học tự nhiên, Khoa học xã hội và Ngoại ngữ.
Theo phương án dự thảo, thí sinh khối Khoa học tự nhiên thi Toán nâng cao, Ngữ văn và bài đánh giá đọc hiểu khoa học tự nhiên; khối Khoa học xã hội thi Ngữ văn nâng cao, Toán và bài đọc hiểu khoa học xã hội; khối Ngoại ngữ thi Toán, Ngữ văn và ngoại ngữ đăng ký. Các bài thi nâng cao và bài thi ngoại ngữ có hệ số tối thiểu là 2, những bài còn lại hệ số 1.
Đây không chỉ là đổi tên các lớp chuyên. Thay vì chọn thẳng môn như Toán, Hóa hay Lịch sử, học sinh sẽ dự tuyển vào một lĩnh vực rộng hơn. Ý tưởng có cơ sở: năng lực của học sinh không phải lúc nào cũng gói gọn trong một môn, và việc định hướng chuyên sâu quá sớm có thể không theo kịp sự phát triển sở trường của các em. Tuy nhiên, thay đổi cách nhận diện tài năng cũng đồng nghĩa phải thay cách ôn thi.
Nỗi lo không chỉ nằm ở dạng đề mới
Phản ứng lo lắng của phụ huynh và học sinh là dễ hiểu: nhiều em đã dành từ hai đến ba năm, thậm chí bắt đầu chọn môn chuyên từ lớp 7 hoặc lớp 8, để chuẩn bị theo phương thức hiện hành. Nếu thay đổi áp dụng ngay trong kỳ thi năm 2027, học sinh lớp 9 có thể chỉ còn khoảng sáu đến bảy tháng để thích ứng.
Một học sinh lớp 9 đã ôn chuyên Hóa gần hai năm lo không đủ thời gian chuẩn bị cả Toán nâng cao lẫn bài đọc hiểu khoa học tự nhiên, trong khi vẫn phải học các môn thi lớp 10 chung. Với học sinh nhắm vào chuyên Sinh, bài đánh giá liên lĩnh vực cũng có thể khiến các em bất lợi nếu một môn khác trong cùng khối chưa vững. Đây là rủi ro thực tế, không phải sự phản đối đổi mới.
Phụ huynh còn đặt câu hỏi liệu phương án mới có giảm học thêm hay chỉ chuyển áp lực sang nhiều nội dung hơn. Khi đề thi và cách xét tuyển chưa rõ, gia đình khó biết nên điều chỉnh kế hoạch học tập ra sao. Với học sinh lớp 9, sự thiếu chắc chắn ấy có thể gây xáo trộn không kém bản thân cấu trúc bài thi.
Mốc áp dụng là phương án, không phải mệnh lệnh
Điểm cần nhấn mạnh là dự thảo nêu khả năng triển khai mô hình mới từ năm học 2027–2028, nhưng Bộ GD-ĐT cho biết không yêu cầu tất cả trường phải áp dụng bằng mọi giá vào thời điểm này. Theo các mốc được đề xuất, trường đủ điều kiện có thể triển khai từ năm học 2027–2028; trường chưa đủ điều kiện được tiếp tục theo quy chế hiện hành và chuyển sang mô hình mới từ năm học 2028–2029.
Sự linh hoạt đó có thể hạn chế xáo trộn, nhưng chỉ có tác dụng nếu thí sinh biết trường mình dự định áp dụng phương thức nào. Thời điểm triển khai cần được công bố công khai cùng kế hoạch tuyển sinh lớp 10 và báo cáo Bộ GD-ĐT. Nếu thông tin đến muộn, hai lộ trình khác nhau vẫn có thể làm gia đình khó lựa chọn nơi dự tuyển và chuẩn bị đúng trọng tâm.
Bộ cho biết sẽ tiếp tục tiếp nhận ý kiến và xem xét điều chỉnh thời điểm hoặc bổ sung giải pháp chuyển tiếp nếu thực tiễn cho thấy cần thiết. Điều đó cho thấy năm học 2027–2028 chưa phải kết luận cuối cùng của dự thảo; lộ trình còn phụ thuộc quá trình góp ý và điều kiện triển khai.
Công bố sớm mới biến đổi mới thành cơ hội
Mục tiêu phát triển nền tảng rộng, năng lực liên môn rồi mới đi sâu theo sở trường là hướng đáng cân nhắc. Tuy vậy, thiết kế tuyển sinh không thể chỉ được đánh giá bằng mục tiêu tốt đẹp; nó phải công bằng với cả học sinh đã chuẩn bị theo quy chế hiện hành. Nếu đề mới đòi hỏi kiến thức liên lĩnh vực nhưng không có hướng dẫn và thời gian thích ứng, những em có năng khiếu rõ ở một môn có nguy cơ chịu thiệt.
Giáo viên cho rằng công bố sớm cấu trúc đề thi và cách xét tuyển sẽ giúp tư vấn nguyện vọng dựa trên thế mạnh của học sinh trong cả lĩnh vực. Phụ huynh, học sinh và nhà trường cũng cần biết cách tính điểm, tiêu chí lựa chọn và trường nào áp dụng ở từng thời điểm; chính Bộ đang kêu gọi góp ý về cấu trúc bài thi, cách tính điểm và phương thức tuyển chọn.
Vì thế, điều khiến gia đình lo lắng không đơn thuần là thi vào trường chuyên khó hơn hay dễ hơn, mà là nguy cơ kế hoạch ôn luyện bị đổi giữa chừng. Dự thảo tuyển sinh chỉ có thể thuyết phục khi đi kèm lịch trình minh bạch, đề thi mẫu và quy tắc chuyển tiếp rõ ràng. Đổi mới nên mở rộng cơ hội phát hiện tài năng, chứ không đặt học sinh vào thế phải đoán trước cách thi.
