Từ thi từng môn sang ba khối tuyển sinh
Thi chuyên theo khối là phương thức tuyển sinh dự kiến thay bài thi riêng từng môn bằng bài thi chung theo nhóm lĩnh vực, gồm Khoa học tự nhiên, Khoa học xã hội và Ngoại ngữ. Dự thảo quy chế trường THPT chuyên do Bộ Giáo dục và Đào tạo đề xuất đang đưa mô hình này ra lấy ý kiến, tạo thay đổi đáng kể cho kỳ thi lớp 10 chuyên.
Theo phương án, khối Khoa học tự nhiên gồm Toán, Vật lí, Hóa học, Sinh học và Tin học; khối Khoa học xã hội gồm Ngữ văn, Lịch sử và Địa lí; khối còn lại dành cho Ngoại ngữ. Tuyển sinh cũng chuyển sang phân chỉ tiêu theo khối, thay vì theo từng môn chuyên. Thí sinh khối tự nhiên thi Toán nâng cao, Ngữ văn và bài đánh giá đọc hiểu khoa học tự nhiên; khối xã hội thi Ngữ văn nâng cao, Toán và bài đọc hiểu khoa học xã hội; khối Ngoại ngữ thi Toán, Ngữ văn và ngoại ngữ.
Bài đánh giá tổng hợp nhằm kiểm tra đọc hiểu, tư duy logic, lập luận và giải quyết vấn đề trên nền tảng chương trình THCS, không đòi hỏi kiến thức chuyên sâu từng môn để hạn chế luyện thi. Mô hình dự kiến áp dụng từ năm học 2027-2028 tại trường đủ điều kiện; trường chưa đáp ứng điều kiện có thể triển khai từ năm học 2028-2029.
Nỗi lo phải dàn sức ôn tập
Mục tiêu giảm học lệch và khuyến khích tư duy liên ngành có lý, nhưng cách tuyển sinh mới có thể chuyển áp lực sang một cuộc chạy đua rộng hơn. Khi kết quả phụ thuộc vào nhiều môn và năng lực tổng hợp, học sinh muốn tăng cơ hội trúng tuyển có thể phải học tốt cả những môn không yêu thích hoặc không phải thế mạnh. Điều đó khiến việc ôn thi vào lớp 10 dễ nặng nề hơn, thay vì giúp các em tập trung phát triển sở trường.
Nỗi lo đặc biệt rõ với học sinh lớp 9 ở độ tuổi 14-15, vốn đã phải ứng phó với nhiều biến chuyển tâm sinh lý. Giáo viên được dẫn lời trong các ý kiến về dự thảo cảnh báo việc luyện thi quá nhiều môn có thể gây sức ép tâm lý; gia đình cũng có thể phải đầu tư thêm thời gian và nguồn lực, trong khi các trung tâm luyện thi chuyển sang mở chương trình tổng hợp. Chính sách muốn hạn chế luyện thi môn hẹp nhưng có nguy cơ mở ra một kiểu luyện thi rộng hơn.
Bài thi tích hợp còn đặt ra câu hỏi về khả năng phân loại: nếu đề vừa sức, nhóm học sinh khá giỏi có thể đạt kết quả gần nhau; nếu đề đủ khó, việc xây dựng và kiểm định đề sẽ phức tạp. Đây không phải lý do để bác bỏ định hướng liên ngành, mà là cảnh báo rằng đề thi mới phải đo được năng lực thật, không chỉ tạo thêm nội dung để luyện.
Thế mạnh môn chuyên có thể bị lu mờ
Một trong những điểm đáng cân nhắc nhất là khoảng cách giữa năng lực nền tảng và năng khiếu chuyên biệt. Anh Trần Mạnh Hùng, phụ huynh có con học lớp 9 ở Hà Nội, cho biết gia đình đã đầu tư ba năm để con luyện thi chuyên Vật lí. Nếu phương án được áp dụng, thí sinh khối tự nhiên không có bài thi Vật lí chuyên biệt để thể hiện trực tiếp năng lực môn này.
Bài thi đọc hiểu có thể đánh giá tư duy và kiến thức nền, nhưng khó thay thế hoàn toàn việc xem xét chiều sâu chuyên môn. Học sinh giỏi Vật lí không mặc nhiên nổi trội ở mọi môn khoa học; tương tự, năng lực riêng về Hóa học, Sinh học hay Tin học có thể không hiện rõ qua một bài thi tổng hợp. Tuyển sinh trường chuyên vốn cần phát hiện học sinh có năng khiếu mũi nhọn, nên nếu bài thi chung lấn át đánh giá chuyên sâu, hệ thống có thể bỏ sót chính những em mà trường chuyên được kỳ vọng đào tạo.
Điều này cũng liên quan đến công bằng với những học sinh đã dành hai đến ba năm chuẩn bị cho một môn. Nếu cách tuyển chọn thay đổi, quá trình tích lũy ấy có thể không còn được ghi nhận trực tiếp. Cần đánh giá rõ bài thi mới đo được điều gì và có cơ chế nào bảo đảm thế mạnh chuyên môn vẫn có trọng lượng trong tuyển chọn.
Cần lộ trình để học sinh kịp điều chỉnh
Dự thảo được công bố ngày 10-11 và thời hạn góp ý kết thúc ngày 15-11, nên khoảng thời gian phản biện chỉ có năm ngày. Đây là đề xuất có thể làm thay đổi kế hoạch ôn tập của học sinh, phụ huynh và cách tổ chức tuyển sinh, vì vậy thời gian lấy ý kiến ngắn khiến việc xem xét tác động thực tế càng cần được coi trọng.
Nhiều gia đình đã định hướng cho con theo môn chuyên từ sớm; nếu hình thức thi thay đổi, các em phải cân nhắc lại cách phân bổ thời gian và nội dung ôn luyện. Một lộ trình rõ ràng sẽ giúp trường chuẩn bị chương trình, giáo viên điều chỉnh cách dạy và học sinh không bị buộc đổi hướng đột ngột. Cũng cần công bố sớm cấu trúc, tiêu chí chấm và cách bài thi tổng hợp phân loại thí sinh.
Đổi mới tuyển sinh không nên đồng nghĩa với việc mọi học sinh phải chứng minh mình giỏi đều nhiều môn trước khi được học sâu môn sở trường. Nếu dự thảo giữ được mục tiêu giáo dục liên ngành nhưng vẫn nhận diện chính xác năng khiếu riêng, thi lớp 10 chuyên theo khối có thể mở rộng cách đánh giá mà không làm lu mờ bản sắc trường chuyên. Khi chưa bảo đảm điều đó, điều cần ưu tiên là thử nghiệm thận trọng và cho người học đủ thời gian chuẩn bị.
