Đổi cách tuyển để nhìn thấy tiềm năng
Đổi mới trường chuyên là chuyển trọng tâm từ tuyển chọn học sinh dựa chủ yếu vào thành tích một môn sang nhận diện tố chất nổi trội và tạo môi trường để các em phát triển năng lực chuyên sâu, toàn diện. Bộ Giáo dục và Đào tạo đang lấy ý kiến về dự thảo quy chế mới, thay thế quy định ban hành năm 2023; mô hình dự kiến áp dụng từ năm học 2027–2028, với trường chưa đủ điều kiện chuyển sang từ năm học 2028–2029.
Theo đề xuất, tuyển sinh trường chuyên sẽ chuyển từ từng môn sang ba khối: Khoa học tự nhiên, Khoa học xã hội và Ngoại ngữ, mỗi khối có một phương thức tuyển sinh và một điểm chuẩn, không chia chỉ tiêu theo môn chuyên. Đây là hướng đi đáng cân nhắc vì bài thi có thể cho biết ai làm tốt ở một thời điểm, nhưng không thể đo hết tiềm năng học thuật của một học sinh.
GS Lê Anh Vinh cảnh báo việc đồng nhất năng lực làm bài với tiềm năng phát triển có thể khiến tuyển sinh bỏ sót những em chỉ bộc lộ thế mạnh khi được trao cơ hội phù hợp. Nhưng thay đổi cách chia lớp không tự động làm kỳ tuyển sinh công bằng hơn: nếu bài thi mới vẫn thưởng cho luyện dạng đề kéo dài, mô hình theo khối chỉ đổi nhãn chứ chưa đổi cách tìm tài năng.

Trải nghiệm trước, chọn môn chuyên sâu sau
Điểm có ý nghĩa trực tiếp với học sinh là các em không phải chọn môn chuyên sâu ngay khi trúng tuyển. Sau giai đoạn trải nghiệm và được tư vấn, cuối học kỳ I lớp 10, học sinh chọn thêm hai môn trong khối để học chuyên sâu; ngoài ra, mỗi khối có một môn chuyên bắt buộc: Toán ở khối Khoa học tự nhiên, Ngữ văn ở khối Khoa học xã hội và ngoại ngữ trúng tuyển ở khối Ngoại ngữ.
Cách sắp xếp này thừa nhận một thực tế: ở tuổi 15–16, không phải ai cũng đã biết mình muốn theo lĩnh vực nào. Học sinh trúng tuyển vào một khối cũng không phải học chuyên sâu tất cả môn thuộc khối đó; các em có thể xin đổi môn vào cuối lớp 10 hoặc lớp 11, căn cứ vào tư vấn, đánh giá năng lực và sự đồng ý của cha mẹ.
Đây là lựa chọn hợp lý hơn việc buộc một học sinh gắn với môn chuyên từ sớm chỉ vì điểm thi đầu vào. Tuy nhiên, quyền lựa chọn chỉ có giá trị nếu trường tổ chức trải nghiệm thực chất, có tư vấn đủ tốt và đánh giá quá trình học tập thay vì biến học kỳ đầu thành một kỳ thi ngầm để phân luồng.

Theo khối không có nghĩa là học nông
Lo ngại lớn nhất của mô hình mới là gom môn vào khối sẽ làm yếu chiều sâu từng lĩnh vực. PGS.TS Nguyễn Chí Thành cho rằng tổ chức theo khối không đồng nghĩa với hạ yêu cầu chuyên sâu; mục tiêu là kết hợp nền tảng vững ở môn sở trường với khả năng kết nối và vận dụng kiến thức liên ngành.
Đó là lập luận thuyết phục, bởi những vấn đề như môi trường, năng lượng hay trí tuệ nhân tạo thường cần kiến thức từ nhiều ngành, chứ không nằm gọn trong một môn học. Dự thảo cũng đặt giáo dục theo ba tầng: chương trình phổ thông toàn diện, giáo dục nâng cao theo khối và học chuyên sâu theo môn, kết hợp dự án liên môn, liên ngành.
Nhưng thiết kế trên giấy chưa bảo đảm chất lượng thực tế. Muốn giữ chiều sâu, trường cần giáo viên đủ chuyên môn, thời gian học được tổ chức hợp lý và lộ trình rõ cho học sinh đi từ khám phá sang nghiên cứu nâng cao. Nếu thiếu các điều kiện ấy, tư duy liên ngành có thể trở thành khẩu hiệu, còn môn chuyên sâu chỉ còn tên gọi.

Tài năng không thể bị thu hẹp thành huy chương
Trường chuyên cần bảo vệ việc bồi dưỡng học sinh thi học sinh giỏi, nhưng không thể để mục tiêu ấy chi phối toàn bộ hoạt động. GS Lê Anh Vinh nhấn mạnh phải phân biệt giáo dục tài năng với đào tạo học sinh dự thi; luyện thi có thể giúp học sinh thành thạo dạng bài khó mà chưa chắc phát triển tương xứng tư duy độc lập, sáng tạo và khả năng giải quyết vấn đề mới.
TS Lê Bá Khánh Trình cũng cho rằng giá trị cốt lõi của trường chuyên không nằm ở việc tập hợp học sinh đạt điểm cao nhiều môn, mà ở khả năng nhận diện tố chất nổi trội và tạo môi trường để các em phát triển. Đây nên là thước đo của giáo dục tài năng: học sinh có cơ hội nghiên cứu, thử sức với vấn đề mới và trưởng thành trong lĩnh vực mình có năng lực, thay vì chỉ được đánh giá qua số giải.
Dự thảo sẽ tiếp tục được hoàn thiện sau các hội thảo lấy ý kiến địa phương, nhà trường và cơ sở giáo dục đại học; các đơn vị liên quan cũng cần chuẩn bị đội ngũ, kế hoạch giáo dục và cơ sở vật chất trước thời điểm triển khai. Kết luận quan trọng không phải trường chuyên nên chọn theo môn hay theo khối, mà là tuyển sinh và dạy học có phát hiện được người học có tiềm năng hay không. Đổi mới chỉ đáng giá khi mở rộng cơ hội tìm tài năng, đồng thời giữ được chiều sâu học thuật.







