Từ thành tích thi cử đến hành trình phát triển tài năng
Đổi mới trường chuyên là việc điều chỉnh mục tiêu, cách tuyển sinh và tổ chức dạy học để phát hiện, nuôi dưỡng năng lực nổi trội mà vẫn bảo đảm học sinh có nền tảng giáo dục toàn diện. Dự thảo Quy chế tổ chức và hoạt động của trường THPT chuyên đang được Bộ Giáo dục và Đào tạo lấy ý kiến, với hướng chuyển từ bồi dưỡng học sinh giỏi ở một môn sang phát triển tài năng lâu dài.
Sự thay đổi này có lý do rõ ràng. Mô hình phân hóa theo môn chuyên từ sớm có thể khiến học sinh dành phần lớn thời gian cho sở trường, ít cơ hội mở rộng kiến thức nền, năng lực liên môn, nghiên cứu, sáng tạo và định hướng nghề nghiệp. Nếu chất lượng trường chỉ được nhìn qua giải thưởng, những tiến bộ và khả năng vận dụng của học sinh dễ bị bỏ qua. Vụ trưởng Vụ Giáo dục phổ thông Thái Văn Tài cho biết dự thảo định vị trường chuyên là môi trường chất lượng cao, có nhiệm vụ phát hiện sớm, bồi dưỡng, phát triển và ươm tạo tài năng, đồng thời bảo đảm giáo dục toàn diện.

Ba tầng đào tạo, một lộ trình đi sâu có lựa chọn
Theo trao đổi của ông Thái Văn Tài, dự thảo đề xuất ba tầng giáo dục liên thông: chương trình phổ thông toàn diện; giáo dục nâng cao theo khối chuyên để củng cố kiến thức nền và năng lực liên môn; rồi giáo dục chuyên sâu theo môn học, phù hợp với năng khiếu và sở trường. Cách thiết kế này đáng chú ý vì học sinh không bị buộc phải khóa chặt lựa chọn vào một môn ngay từ đầu.
Ở khâu tuyển sinh trường chuyên, dự thảo chuyển sang ba khối: Khoa học tự nhiên, Khoa học xã hội và Ngoại ngữ. Khối Khoa học tự nhiên dự kiến thi Toán nâng cao, Ngữ văn và đánh giá đọc hiểu khoa học tự nhiên; khối Khoa học xã hội thi Ngữ văn nâng cao, Toán và đánh giá đọc hiểu khoa học xã hội; khối Ngoại ngữ thi Toán, Ngữ văn cùng bài thi ngoại ngữ đăng ký. Bài thi nâng cao và ngoại ngữ có hệ số tối thiểu là 2, các bài còn lại hệ số 1. Sau khi trúng tuyển, học sinh được tư vấn, trải nghiệm rồi đăng ký môn chuyên sâu theo năng lực, sở thích và nguyện vọng.

Đánh giá rộng hơn, nhưng đừng biến đổi mới thành áp lực mới
Điểm tiến bộ của dự thảo không chỉ nằm ở cấu trúc lớp học. Cách đánh giá cũng được mở rộng: bên cạnh kết quả học tập và giải học sinh giỏi, cần xem xét sự tiến bộ, khả năng vận dụng kiến thức, nghiên cứu, thực hành, sáng tạo và sản phẩm học tập. Dự án liên môn, liên ngành cùng hợp tác với đại học và viện nghiên cứu có thể giúp tài năng được thử sức trong bối cảnh thực tế, thay vì chỉ được nhận diện qua một kỳ thi.
Dự thảo còn định hướng tăng cường STEM/STEAM, ứng dụng AI an toàn và từng bước xây dựng môi trường dạy học bằng tiếng Anh. Đây là mục tiêu có ích, nhưng không thể đạt bằng cách bổ sung yêu cầu trên giấy: trường cần giáo viên đủ năng lực, cơ sở tổ chức phù hợp và cách triển khai không tạo chênh lệch quá lớn giữa các địa phương. Giáo viên Nguyễn Thị Huyền Thảo cũng lưu ý không nên lấy chuẩn quốc tế làm thước đo duy nhất, bởi giáo dục cần phù hợp với bối cảnh và bản sắc trong nước. Tương tự, một điểm chuẩn chung theo khối cần được kiểm chứng xem có nhận diện đủ các dạng năng khiếu hay không.

Triển khai theo điều kiện, bảo vệ quyền lợi học sinh
Lộ trình dự kiến có hai mốc: trường đủ điều kiện có thể áp dụng mô hình mới từ năm học 2027–2028; trường chưa đủ điều kiện tiếp tục theo quy chế hiện hành và chuyển đổi từ năm học 2028–2029. Học sinh đã trúng tuyển, đang học trước thời điểm áp dụng quy định mới sẽ tiếp tục theo lớp chuyên và chương trình đã tuyển sinh đến khi hoàn thành cấp học. Bộ cho biết sẽ tiếp tục lấy ý kiến địa phương, nhà trường, chuyên gia, giáo viên, phụ huynh và học sinh để đánh giá tác động.
Khoảng thời gian chuyển tiếp là cần thiết, không phải dấu hiệu cho thấy cải cách có thể trì hoãn vô hạn. Mỗi trường cần rà soát đội ngũ, chương trình, tư vấn hướng nghiệp và khả năng tổ chức đánh giá đa dạng trước khi đổi cách tuyển sinh. Đồng thời, không nên để mục tiêu phát triển tài năng trở thành một cuộc đua mới về STEM, tiếng Anh hay thành tích dự án. Quy chế trường chuyên chỉ thực sự đổi mới khi học sinh được mở rộng cơ hội khám phá năng lực mà không mất quyền lợi học tập đang có. Thành công vì thế phải được đo bằng sự trưởng thành của người học, chứ không chỉ bằng số giải thưởng.







