Từ thu hút vốn sang chọn lọc giá trị
Thu hút FDI công nghệ cao là định hướng lựa chọn nhà đầu tư dựa trên công nghệ, giá trị gia tăng và khả năng tạo liên kết lâu dài với doanh nghiệp trong nước, thay vì chỉ tính đến quy mô vốn đăng ký. Việt Nam đang chuyển trọng tâm theo hướng đó khi các tập đoàn quốc tế tái cấu trúc chuỗi cung ứng và tìm địa điểm kết nối sản xuất, công nghệ với thị trường. Đây là thời điểm cần thiết để đặt chất lượng đầu tư lên trước số lượng: vốn chỉ tạo sức bật bền vững nếu đi cùng năng lực nghiên cứu, quản trị hiện đại, chuyển giao công nghệ và cam kết hợp tác dài hạn. Nghị quyết 10 xác định khu vực FDI là một bộ phận quan trọng của nền kinh tế, được khuyến khích phát triển lâu dài, bình đẳng và cạnh tranh lành mạnh.
Định hướng mới cũng đòi hỏi chính sách thu hút đầu tư không dừng ở ưu đãi để giành dự án. Trọng tâm phải là chọn những nhà đầu tư sở hữu công nghệ nền tảng, công nghệ lõi, có kế hoạch nghiên cứu và phát triển, chuyển giao công nghệ, đồng thời góp phần vào chuyển đổi xanh và số. Cách tiếp cận ấy giúp giảm nguy cơ Việt Nam chỉ đảm nhiệm khâu sản xuất có giá trị thấp, trong khi tri thức, thiết kế và năng lực làm chủ công nghệ vẫn nằm ngoài nền kinh tế.
Liên kết với doanh nghiệp nội phải thành trọng tâm
Muốn dòng vốn tạo sức lan tỏa, cần nối khu vực FDI với doanh nghiệp trong nước bằng những quan hệ sản xuất thực chất, chứ không chỉ bằng hoạt động xúc tiến hay gặp gỡ. Nghị quyết 68 nhấn mạnh xây dựng chuỗi giá trị, chuỗi cung ứng và khuyến khích doanh nghiệp lớn chuyển giao công nghệ, hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa nâng năng lực sản xuất. Đây là điểm chính sách cần được biến thành cơ hội cung ứng, hợp tác nghiên cứu và phát triển sản phẩm, cũng như thương mại hóa công nghệ. Mục tiêu không phải thay thế nhà cung cấp quốc tế bằng mọi giá, mà là tạo điều kiện để doanh nghiệp Việt Nam đủ sức cạnh tranh và có vị trí ổn định trong chuỗi giá trị FDI.
Quy mô dòng vốn đang tạo thêm sức ép phải làm tốt khâu kết nối. Trong chín tháng đầu năm 2026, vốn FDI đăng ký vào Việt Nam đạt hơn 50,3 tỷ USD, còn vốn thực hiện khoảng 21 tỷ USD. Nhưng con số lớn không tự động đồng nghĩa với giá trị lan tỏa cao. Nếu thiếu cơ chế kết nối theo cụm ngành, chia sẻ tiêu chuẩn và phát triển nhà cung cấp, doanh nghiệp nội vẫn có thể đứng ngoài các khâu quyết định. Vì vậy, xây dựng hệ sinh thái chung về logistics, dữ liệu, năng lượng sạch và nhân lực cần được xem là một phần của chính sách thu hút vốn, không phải việc phụ trợ.
Năng lực nào giúp doanh nghiệp Việt đi sâu hơn?
Cửa vào chuỗi cung ứng FDI thường hẹp vì đối tác đòi hỏi không chỉ sản phẩm đạt chuẩn mà cả hồ sơ chứng minh chất lượng, kỷ luật tiến độ, an toàn và quy trình kiểm soát thay đổi. Kinh nghiệm từ các nhà thầu Việt Nam cho thấy điểm khác biệt thường nằm ở mức độ chuẩn hóa: doanh nghiệp phải chứng minh được mình làm đúng, chứ không chỉ khẳng định đã hoàn thành công việc. Khi tiến độ một hạng mục có thể ảnh hưởng toàn dự án, quản lý dựa vào kinh nghiệm cá nhân khó đáp ứng yêu cầu phối hợp và kiểm soát rủi ro.
Doanh nghiệp trong nước cần đổi mới quản trị, nâng chất lượng sản phẩm và đáp ứng chuẩn mực quốc tế; đồng thời củng cố năng lực công nghệ, tài chính, quản trị và chất lượng nhân lực. Điều này cần được nhìn như một chương trình nâng cấp hoạt động kinh doanh, không phải thủ tục để vượt qua một lần đánh giá nhà cung cấp. Chính sách có thể mở đường bằng hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa, chuyển giao công nghệ và kết nối với các tập đoàn lớn; nhưng doanh nghiệp phải chủ động đầu tư vào quy trình, nhân lực và năng lực thực hiện cam kết. Nếu không, cơ hội hiện diện trong chuỗi cung ứng sẽ khó chuyển thành năng lực làm chủ các khâu có giá trị cao.
Ưu tiên ngành mới, gắn với kế hoạch dài hạn
Các lĩnh vực được ưu tiên thu hút gồm trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, công nghệ sinh học, năng lượng sạch, sản xuất thông minh và nghiên cứu, phát triển. Đây là những ngành có khả năng kéo theo hệ sinh thái kỹ thuật, dịch vụ và nhân lực chất lượng cao, nhưng cũng đặt ra yêu cầu lớn hơn với năng lực hấp thụ của doanh nghiệp nội. Thu hút dự án vào ngành mới sẽ khó tạo giá trị lan tỏa nếu doanh nghiệp trong nước chỉ tham gia những công đoạn đơn giản. Vì thế, tiêu chí lựa chọn nhà đầu tư cần đi cùng kế hoạch kết nối nhà cung cấp, hợp tác nghiên cứu và phát triển, đào tạo nhân lực và thương mại hóa công nghệ.
Giai đoạn 2026-2030 cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế phối hợp giữa Trung ương và địa phương để nâng chất lượng, hiệu quả thu hút đầu tư. Tại Thành phố Hồ Chí Minh, các kế hoạch phát triển trung tâm tài chính quốc tế, khu thương mại tự do, logistics và đô thị gắn với giao thông công cộng được đặt cùng hướng mở rộng hợp tác về AI, tự động hóa, quản lý năng lượng và đào tạo nhân lực. Những bước đi ấy chỉ thuyết phục khi tạo môi trường để doanh nghiệp nội tham gia từ sớm. Kết luận cần rõ ràng: Việt Nam không nên chỉ cạnh tranh để đón vốn; phải cạnh tranh bằng khả năng biến vốn công nghệ cao thành năng lực sản xuất, tri thức và giá trị gia tăng trong nước.
