Vốn ngoại tăng, cơ hội không tự động thành năng lực
FDI là dòng vốn đầu tư trực tiếp từ nước ngoài vào hoạt động sản xuất, kinh doanh trong nước, thường đi cùng dự án, công nghệ và mạng lưới thị trường. FDI vào Việt Nam đang tăng mạnh, nhưng để doanh nghiệp Việt hưởng lợi lâu dài, dòng vốn ấy phải tạo thêm nhà cung cấp nội địa chứ không chỉ mở rộng nhà máy lắp ráp. Trong 10 tháng, vốn đăng ký đạt 54,85 tỷ USD, tăng 74% so với cùng kỳ; vốn thực hiện đạt 24,08 tỷ USD, tăng 13,1%. Sản xuất, chế biến tiếp tục là điểm hút vốn lớn. Những con số này mở rộng cánh cửa tham gia chuỗi cung ứng, nhưng không bảo đảm doanh nghiệp trong nước sẽ bước qua cánh cửa đó. Nếu thiếu năng lực đáp ứng yêu cầu của tập đoàn đa quốc gia, cơ hội tăng sản lượng có thể chủ yếu rơi vào khâu cung ứng đơn giản và gia công sản xuất.
Thời điểm này có ý nghĩa vì chuỗi cung ứng toàn cầu đang tái cấu trúc theo hướng đa dạng hóa sản xuất, ứng dụng công nghệ và đáp ứng tiêu chuẩn bền vững. Doanh nghiệp nội địa cần xem sự dịch chuyển ấy là lời thúc đẩy nâng cấp, không phải bảo đảm đơn hàng. Theo VCCI, Việt Nam cùng Malaysia và Thái Lan ghi nhận xuất khẩu tăng mạnh nhờ nhu cầu đối với sản phẩm và dịch vụ điện tử liên quan đến AI.
Muốn vào chuỗi cung ứng, phải vượt qua khoảng cách năng lực
Nút thắt lớn không nằm ở sức hút đầu tư, mà ở mức độ kết nối giữa khu vực FDI và doanh nghiệp trong nước. Doanh nghiệp Việt còn hạn chế trong việc tham gia các công đoạn giá trị gia tăng cao; năng lực công nghệ, chất lượng nhân lực và công nghiệp hỗ trợ đều cần cải thiện. Khoảng cách này khiến nhiều nhà cung ứng khó đáp ứng đồng thời yêu cầu về chất lượng, tiến độ, năng suất và quản trị. Nâng cấp vì vậy không thể chỉ là mua máy móc: doanh nghiệp phải chuẩn hóa quy trình, kiểm soát chất lượng ổn định, phát triển kỹ thuật viên và xây dựng khả năng giao hàng đáng tin cậy. Đây là khoản đầu tư về thời gian lẫn năng lực tổ chức, trong khi vốn và thanh khoản của doanh nghiệp vẫn chịu sức ép. Nếu không giải quyết những điều kiện nền tảng ấy, lời mời kết nối với tập đoàn lớn khó chuyển thành hợp đồng bền vững.
Rủi ro là nền kinh tế có thể tăng xuất khẩu nhưng giá trị và năng lực tích lũy trong nước không tăng tương xứng. Số liệu 10 tháng cho thấy khu vực doanh nghiệp trong nước thâm hụt thương mại, trong khi khu vực FDI duy trì thặng dư. Đây là dấu hiệu cảnh báo về sự chênh lệch trong khả năng sản xuất và tham gia mạng lưới thị trường, chứ không phải lý do để hạn chế vốn ngoại. Chính sách cần chọn dự án công nghệ cao, giá trị gia tăng lớn, đồng thời khuyến khích cam kết kết nối với doanh nghiệp nội địa.
Từ nhà cung cấp linh kiện đến đối tác phát triển sản phẩm
Bước đi thực tế là chuyển từ thu hút từng dự án riêng lẻ sang hình thành cụm liên kết ngành. Tập đoàn FDI có thể đặt chuẩn và truyền đạt nhu cầu thị trường; doanh nghiệp trong nước cung cấp linh kiện, vật liệu, khuôn mẫu, logistics và dịch vụ kỹ thuật; cơ sở đào tạo và viện nghiên cứu hỗ trợ nhân lực, công nghệ, chất lượng. Nhưng liên kết phải có đầu việc cụ thể: chương trình đánh giá nhà cung cấp, kế hoạch cải tiến sản xuất và lộ trình để doanh nghiệp đạt chuẩn mua hàng. Ở cấp doanh nghiệp, cần chọn một vài năng lực cốt lõi để đầu tư trước, rồi tiến dần từ cung ứng đơn giản sang thiết kế, kỹ thuật và nghiên cứu phát triển. Khi tỷ lệ nội địa hóa và năng lực công nghệ tăng, Việt Nam có cơ hội chuyển từ địa điểm sản xuất, lắp ráp sang trung tâm sáng tạo công nghệ và phát triển sản phẩm.
Nâng cấp công nghiệp cũng có tác động gần gũi với người dân: hạ tầng sản xuất và logistics được kết nối tốt hơn có thể rút ngắn thời gian giao hàng, giảm chi phí tồn kho và giúp doanh nghiệp ứng phó chủ động hơn khi chuỗi cung ứng gián đoạn. Điều đó có thể làm hoạt động sản xuất và phân phối ổn định hơn, thay vì chỉ tăng số lượng nhà máy.
Cơ hội phải được biến thành kế hoạch có thời hạn
Giai đoạn tới cần tập trung vào bán dẫn, điện tử, thiết bị thông minh, công nghiệp hỗ trợ và nghiên cứu phát triển, nhưng mục tiêu không nên dừng ở danh sách ngành ưu tiên. Bắc Ninh đặt mục tiêu đến năm 2030 có ít nhất 700 doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ trong các ngành ưu tiên; đây là một mốc để theo dõi khả năng hình thành mạng lưới cung ứng thực chất. Cùng với đào tạo nhân lực chất lượng cao và hoàn thiện hạ tầng, địa phương cần đo kết quả bằng số doanh nghiệp đạt chuẩn và trở thành nhà cung cấp chính thức, không chỉ bằng lượng vốn đăng ký.
Ở tầm quốc gia, tháo gỡ vướng mắc kinh doanh, ổn định nền tảng kinh tế và đẩy nhanh giải ngân đầu tư công là việc cần làm trong chặng cuối năm để giữ đà tăng trưởng. Nhưng với doanh nghiệp, ưu tiên dài hạn vẫn là năng lực có thể kiểm chứng: chất lượng ổn định, kỹ thuật tốt, quản trị bài bản và khả năng hợp tác. FDI tăng kỷ lục là cơ hội lớn, không phải kết quả nâng cấp đã hoàn tất. Chỉ khi doanh nghiệp Việt giành được vai trò cao hơn trong thiết kế, công nghệ và phát triển sản phẩm, dòng vốn mới giúp nền kinh tế thoát dần khỏi vị thế gia công.
