Chỉ tiêu lớn, thước đo phải là năng lực
Đào tạo kỹ sư bán dẫn là quá trình trang bị kiến thức chuyên sâu và năng lực thực hành để người học có thể tham gia thiết kế, sản xuất, đóng gói, kiểm thử chip và từng bước làm chủ công nghệ. Đây là điều kiện để Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu, thay vì chỉ cung cấp lao động cho các công đoạn có giá trị thấp.
Mục tiêu đến năm 2030 là đào tạo 50.000 kỹ sư, gồm 15.000 người theo hướng thiết kế và 35.000 người phục vụ đóng gói, kiểm thử, sản xuất, thiết bị cùng lĩnh vực liên quan. Quy mô ấy thể hiện tham vọng rõ ràng, nhưng số lượng không thể là thước đo duy nhất. Việt Nam hiện có khoảng 7.000 kỹ sư thiết kế vi mạch đang làm việc tại doanh nghiệp; thách thức tiếp theo là nâng chất lượng và giá trị đóng góp của đội ngũ.
Gần 30 cơ sở giáo dục đại học đã tham gia đào tạo, qua các chương trình chính quy kéo dài 4–5 năm, đào tạo chuyển đổi, nâng cao và sau đại học. Các khóa chính quy đầu tiên dự kiến tốt nghiệp từ năm 2028–2029, bổ sung khoảng 2.000–3.000 kỹ sư mỗi năm. Nhưng nếu trải nghiệm học tập chỉ dừng ở giảng đường, nguồn cung mới vẫn có thể chưa sẵn sàng với công việc thực tế.
Doanh nghiệp cần tham gia ngay trong quá trình học
Khoảng cách giữa kiến thức và công việc không thể được lấp đầy chỉ bằng cách thêm môn học. Đại học Bách khoa thuộc Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh từng kết nối với Marvell để doanh nghiệp đặt phòng thí nghiệm thiết kế vi mạch ngay trong trường. Trường cũng tổ chức học kỳ doanh nghiệp, nơi sinh viên làm dự án thực tế và tích lũy tín chỉ theo kết quả công việc.
Cách làm này đáng nhân rộng vì sinh viên được vận dụng kiến thức khi còn học, còn doanh nghiệp có cơ hội góp ý về kỹ năng và yêu cầu tuyển dụng. Thực tập nên được tích hợp vào chương trình, có nhiệm vụ cụ thể và đánh giá đầu ra, thay vì chỉ là một quãng thời gian quan sát. Với ngành bán dẫn Việt Nam, việc được chạm vào quy trình thiết kế, làm sản phẩm và hiểu yêu cầu chế tạo chip là phần thiết yếu của đào tạo.
Một rào cản vẫn còn: trường khó tự dựng toàn bộ môi trường rèn luyện, trong khi đóng góp của doanh nghiệp vào đào tạo còn hạn chế. Vì vậy, hợp tác cần chuyển từ ký kết chung chung sang cùng xây dựng dự án, hướng dẫn sinh viên và chia sẻ chuyên gia. TP. Hồ Chí Minh dự kiến ban hành cơ chế đặt hàng đào tạo trong tháng 12/2026, một bước có thể giúp gắn chương trình với nhu cầu tuyển dụng cụ thể.
Phòng lab dùng chung biến kiến thức thành kỹ năng
Thiết bị đo kiểm và hạ tầng nghiên cứu thường vượt quá khả năng đầu tư riêng lẻ của từng trường. Bởi vậy, phòng lab bán dẫn dùng chung không chỉ là nơi thực hành mà còn là cầu nối để trường, viện và doanh nghiệp cùng tiếp cận công nghệ, phối hợp giải quyết bài toán kỹ thuật.
Ngày 11/11 tại Hà Nội, Trung tâm Đổi mới sáng tạo Quốc gia phối hợp với Emin và Tektronix tổ chức hội thảo về bán dẫn, đo lường và nghiên cứu phát triển. Trong khuôn khổ hoạt động này, chương trình phòng thí nghiệm mở được thử nghiệm để giảng viên và sinh viên thực hành trên thiết bị của Tektronix tại trung tâm. Trung tâm Quốc gia hỗ trợ sản xuất thử chip đang định hướng đầu tư 18 phòng thí nghiệm các cấp, trong đó có 3–4 phòng trọng điểm liên quan đến bán dẫn.
Tiếp cận thiết bị từ khi còn đi học giúp người học tích lũy kỹ năng vận hành và làm quen với công nghệ đo kiểm. Tuy nhiên, phòng lab chỉ tạo ra giá trị khi được khai thác thường xuyên, có hướng dẫn chuyên môn và gắn với bài tập hoặc dự án thật. Nếu thiết bị được đầu tư nhưng thiếu cơ chế chia sẻ và lịch sử dụng rõ ràng, cơ hội thực hành sẽ không đến được với số đông.
Nghiên cứu và làm thử là bước tiến tới làm chủ công nghệ
Một bản thiết kế chưa phải là sản phẩm. Các nhóm nghiên cứu cần thiết bị và hạ tầng để thử nghiệm thiết kế, chế tạo chip mẫu, đo đạc và xử lý vấn đề kỹ thuật trước khi hướng tới thương mại hóa. Trung tâm hỗ trợ sản xuất thử chip bán dẫn được thành lập nhằm tạo hạ tầng dùng chung cho doanh nghiệp, viện và trường, giúp các nhóm tiếp cận công đoạn chế tạo thử.
Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh đang hoàn thiện phòng thí nghiệm thiết kế vi mạch dùng chung cấp quốc gia, đồng thời chuẩn bị năng lực nghiên cứu về thiết kế, đo đạc và đóng gói chip; giai đoạn sau dự kiến phát triển thêm phòng thí nghiệm chế tạo linh kiện bán dẫn. Becamex cũng dự kiến đưa Trung tâm Đổi mới sáng tạo vi điện tử vào vận hành cuối năm 2026 tại khu vực đô thị khoa học công nghệ phía Bắc TP. Hồ Chí Minh.
Đây là những bước cần thiết, nhưng xây hạ tầng mới chỉ là khởi đầu. Muốn phát triển nhân lực bán dẫn có khả năng sáng tạo và làm chủ công nghệ, cần kết hợp đào tạo, nghiên cứu và thực hành trong một lộ trình liên tục; đồng thời mở rộng kết nối với chuyên gia quốc tế để bổ sung kinh nghiệm cho đội ngũ trong nước.
Kết luận, mục tiêu 50.000 kỹ sư chỉ có ý nghĩa khi người tốt nghiệp làm được việc, tham gia được vào các dự án và tiến dần từ vận hành sang nghiên cứu, phát triển công nghệ. Doanh nghiệp cần hiện diện trong chương trình học, phòng lab phải mở được cho người học, còn viện trường cần có điều kiện làm thử sản phẩm. Đó mới là con đường để ngành bán dẫn Việt Nam chuyển từ tăng số lượng nhân lực sang xây dựng năng lực thực chất.
