Mục tiêu nhân lực chỉ có ý nghĩa khi gắn với năng lực công nghệ
Kỹ sư bán dẫn là lực lượng chuyên môn thiết kế, sản xuất, đóng gói, kiểm thử chip và phát triển các công nghệ liên quan, giữ vai trò quyết định trong khả năng tham gia chuỗi giá trị bán dẫn của một quốc gia. Việt Nam đặt mục tiêu đào tạo 50.000 kỹ sư vào năm 2030, nhưng con số này chỉ là điểm khởi đầu: thước đo thực sự là họ có thể đảm nhận công việc nào và tạo ra giá trị gì.
Theo mục tiêu được công bố, lực lượng dự kiến gồm 15.000 kỹ sư thiết kế và 35.000 người phục vụ các khâu đóng gói, kiểm thử, sản xuất, thiết bị cùng lĩnh vực liên quan. Cơ cấu ấy cho thấy kế hoạch không đặt cược vào riêng một công đoạn. Đây là lựa chọn hợp lý với một ngành còn cần xây dựng hệ sinh thái, nhưng cũng đòi hỏi chương trình đào tạo phải phân hóa theo nghề, thay vì chạy theo chỉ tiêu tuyển sinh.
Tham vọng được đặt trong bối cảnh ngành bán dẫn Việt Nam đang mở rộng: số doanh nghiệp trong lĩnh vực này tăng từ khoảng 50 năm 2023 lên khoảng 100 hiện nay. Diễn đàn SEMIExpo Việt Nam 2026 dự kiến diễn ra ngày 3-4/12 tại TP.HCM, quy tụ hơn 4.000 đại biểu từ hơn 20 quốc gia và vùng lãnh thổ. Cơ hội kết nối là có thật; biến nó thành năng lực trong nước mới là bài toán khó.
Đào tạo phải theo kịp nhu cầu doanh nghiệp
Nền tảng đào tạo đang hình thành qua nhiều con đường: chương trình đại học chính quy kéo dài 4-5 năm, đào tạo chuyển đổi cho người học từ ngành gần, nâng cao trình độ và sau đại học. Gần 30 cơ sở giáo dục đại học đã tham gia, trong khi khoảng 7.000 kỹ sư thiết kế vi mạch hiện làm việc tại doanh nghiệp. Những con số này cho thấy Việt Nam không bắt đầu từ con số không, nhưng khoảng cách giữa quy mô đào tạo và kinh nghiệm làm việc thực tế vẫn cần được lấp đầy.
Các khóa chính quy đầu tiên dự kiến tốt nghiệp từ năm 2028-2029, bổ sung khoảng 2.000-3.000 kỹ sư mỗi năm. Mốc này khiến việc phối hợp với doanh nghiệp không thể chờ đến lúc sinh viên ra trường. Phòng thí nghiệm, dự án thực hành và chương trình đào tạo theo yêu cầu công việc cần được xây dựng song song để người học không chỉ nắm kiến thức nền mà còn quen với quy trình, tiêu chuẩn và công cụ của ngành.
Chính sách miễn học phí, học bổng, đưa sinh viên đi đào tạo ở nước ngoài, thu hút chuyên gia Việt Nam hồi hương và phát triển đào tạo thạc sĩ, tiến sĩ là những hướng hỗ trợ đã được triển khai. Tuy nhiên, chính sách chỉ phát huy tác dụng nếu nối được nhà trường với nơi sử dụng lao động. Đào tạo nhân lực cần được đánh giá bằng năng lực làm việc và khả năng tiến bộ, không chỉ bằng số văn bằng.
Từ đáp ứng tuyển dụng đến làm chủ công nghệ
Thách thức lớn hơn việc đạt đủ số lượng là nâng chất lượng và giá trị đóng góp của kỹ sư. Một lực lượng chủ yếu làm theo quy trình có thể giúp doanh nghiệp giải quyết nhu cầu trước mắt, nhưng chưa đủ để tạo chỗ đứng bền vững trong chuỗi cung ứng chip. Muốn tiến sâu hơn, Việt Nam cần người có khả năng nghiên cứu, thiết kế, xử lý vấn đề kỹ thuật phức tạp và tích lũy kinh nghiệm qua dự án thực tế.
Vì vậy, mục tiêu đào tạo phải đồng thời phục vụ hai việc: đáp ứng nhu cầu tuyển dụng của ngành và tạo nền móng cho năng lực tự chủ công nghệ. Đào tạo sau đại học, hợp tác quốc tế và cơ hội tiếp cận các công đoạn chuyên sâu có ý nghĩa khi giúp hình thành đội ngũ làm được nhiều hơn việc vận hành hay hỗ trợ sản xuất. Nếu thiếu con đường từ kỹ năng thực hành đến nghiên cứu và sáng tạo, con số 50.000 sẽ dễ trở thành chỉ tiêu đầu vào hơn là năng lực quốc gia.
Tầm nhìn dài hạn được đặt ra cho giai đoạn 2030-2040 là hình thành ít nhất 200 doanh nghiệp thiết kế, hai nhà máy chế tạo chip và 15 nhà máy đóng gói, kiểm thử. Đó là tham vọng lớn, và nhân lực chất lượng cao là điều kiện để biến nó thành thực lực. Việt Nam nên xem 50.000 kỹ sư không phải đích đến, mà là nền tảng để doanh nghiệp trong nước tiến từ tham gia sang tạo ra giá trị cao hơn trong chuỗi toàn cầu.
Cơ hội toàn cầu cần được chuyển thành vị thế trong nước
Tham vọng tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng bán dẫn toàn cầu là hợp lý, nhưng không tự động thành hiện thực nhờ sự hiện diện của các tập đoàn quốc tế hay số lượng kỹ sư tăng lên. Doanh nghiệp và cơ sở đào tạo cần phối hợp để xác định kỹ năng cần thiết, mở rộng cơ hội thực hành và tạo lộ trình nghề nghiệp cho người học. Khi nhân lực phù hợp với nhu cầu sản xuất, Việt Nam có thể đón nhận thêm công đoạn; khi đội ngũ đủ sức nghiên cứu và thiết kế, cơ hội tạo giá trị nội địa mới rộng mở.
Bởi vậy, thành công của kế hoạch 50.000 kỹ sư nên được nhìn qua chất lượng đầu ra, khả năng làm việc trong môi trường quốc tế và mức độ tham gia vào các khâu có hàm lượng công nghệ cao. Số doanh nghiệp, chương trình đào tạo hay sự kiện kết nối đều là tín hiệu đáng ghi nhận, nhưng không thay thế được năng lực tự phát triển công nghệ.
Kết luận, đào tạo nhân lực là cánh cửa để ngành bán dẫn Việt Nam bước vào chuỗi toàn cầu, còn năng lực làm chủ công nghệ mới quyết định Việt Nam có thể đi xa đến đâu. Mục tiêu 50.000 kỹ sư chỉ thực sự có ý nghĩa khi mỗi khóa học gắn với nhu cầu thực tiễn và mở ra con đường từ người lao động kỹ thuật đến chuyên gia, nhà nghiên cứu và người sáng tạo.
