Đào tạo phải vượt khỏi khuôn khổ lớp học
Đào tạo kỹ sư bán dẫn là quá trình trang bị kiến thức chuyên môn, kinh nghiệm thực hành và khả năng giải quyết vấn đề trong nghiên cứu, thiết kế và phát triển sản phẩm chip. Vì vậy, mở rộng chỉ tiêu tuyển sinh mà không tạo được môi trường học sát công việc sẽ khó đem lại đội ngũ đáp ứng yêu cầu của ngành.
Ngành bán dẫn Việt Nam cần người có thể vận dụng kiến thức vào những nhiệm vụ kỹ thuật cụ thể, chứ không chỉ nắm vững lý thuyết. Khoảng cách giữa giảng đường và công nghiệp càng đáng lưu ý khi các trường mở thêm chương trình đào tạo, còn yêu cầu về chất lượng nhân lực ngày càng cao. Đào tạo nhân lực bán dẫn vì thế cần được xem là một phần của tham vọng nâng năng lực công nghệ trong nước: kỹ sư phải được tiếp cận công việc và công nghệ thật ngay trong quá trình học.
Thực tế, một số vị trí có thể đảm nhiệm được sau đại học, trong khi các nhiệm vụ chuyên sâu đòi hỏi tích lũy chuyên môn lâu dài. Nếu chương trình không phản ánh khác biệt ấy, bằng cấp sẽ không tự động chuyển thành năng lực làm việc. Chất lượng phải được đo bằng những gì người học có thể làm, thử nghiệm và cải tiến.
Hợp tác biến kiến thức thành kinh nghiệm
Các trường đại học tại TP Hồ Chí Minh đang mở rộng hợp tác đại học doanh nghiệp theo cách gắn trực tiếp với việc học. Trường Đại học Bách khoa, Đại học Quốc gia TP Hồ Chí Minh từng kết nối với Marvell để doanh nghiệp đặt phòng thí nghiệm thiết kế vi mạch trong trường; sinh viên có thêm điều kiện thực hành và nhà trường hiểu rõ hơn yêu cầu chuyên môn từ nơi tuyển dụng.
Học kỳ doanh nghiệp là một hướng đi đáng nhân rộng: sinh viên đến doanh nghiệp làm dự án, vận dụng kiến thức vào nhiệm vụ thực tế và tích lũy tín chỉ theo kết quả. Cách làm này cho phép đánh giá năng lực qua sản phẩm và quá trình giải quyết công việc, thay vì chỉ qua bài thi.
Nhà trường không thể tự tạo mọi môi trường rèn luyện mà ngành cần. Các doanh nghiệp nên mở thêm cơ hội thực tập, đưa chuyên gia tham gia hướng dẫn và cùng xây dựng dự án học tập. Khi người học được làm quen với quy trình trước lúc tốt nghiệp, doanh nghiệp giảm khoảng cách giữa đào tạo và công việc, còn sinh viên có trải nghiệm để bước vào nghề với sự chuẩn bị tốt hơn.
Chuyên gia và phòng thí nghiệm phải đi cùng nhau
Kinh nghiệm công nghiệp không thể thay thế bằng bài giảng, nhưng chuyên gia doanh nghiệp có thể giúp sinh viên hiểu cách kiến thức được dùng để xử lý vấn đề thật. Đại học Quốc gia TP Hồ Chí Minh đang triển khai cơ chế mời kỹ sư doanh nghiệp có khoảng 15–20 năm kinh nghiệm thực tế tham gia giảng dạy, kể cả người chưa có bằng tiến sĩ. Đây là cách bổ sung kinh nghiệm mà đội ngũ giảng viên thuần học thuật còn thiếu.
Tuy nhiên, chuyên gia chỉ có thể hướng dẫn hiệu quả khi người học có thiết bị và môi trường nghiên cứu phù hợp. Phòng thí nghiệm thiết kế vi mạch, các điều kiện đo đạc và đóng gói chip cùng hạ tầng chế tạo thử giúp sinh viên và nhóm nghiên cứu chuyển bản thiết kế thành sản phẩm để thử nghiệm. Hạ tầng này cũng tạo cơ hội để người học tích lũy kinh nghiệm chuyên môn qua quá trình làm sản phẩm.
Việc đầu tư phòng thí nghiệm cần đi cùng kế hoạch sử dụng chung, kết nối trường với doanh nghiệp và nhà khoa học. Nếu thiết bị không gắn với bài toán nghiên cứu, đào tạo và thử nghiệm sản phẩm, chúng khó tạo ra năng lực mới. Trọng tâm phải là tạo điều kiện để sinh viên học trên công cụ và quy trình gần với thực tiễn công nghiệp.
Năng lực làm chủ công nghệ bắt đầu từ sản phẩm
Mục tiêu đào tạo 50.000 kỹ sư bán dẫn vào năm 2030 chỉ có ý nghĩa nếu số lượng đi cùng năng lực làm việc và khả năng phát triển công nghệ. Kỹ sư Việt Nam muốn đảm nhiệm các bài toán chuyên sâu cần được kết nối với nghiên cứu, thử nghiệm thiết kế và phát triển sản phẩm; đào tạo tách rời những hoạt động ấy sẽ khó tạo nền tảng làm chủ công nghệ.
Các kế hoạch triển khai sắp tới cho thấy sự gắn kết này cần được xây dựng thành hệ thống. TP Hồ Chí Minh dự kiến ban hành cơ chế đặt hàng đào tạo trong tháng 12/2026; các chương trình bổ sung nhân lực dự kiến tổ chức trong tháng đó và những tháng đầu năm 2027, bên cạnh đào tạo dài hạn. Becamex cũng dự kiến đưa Trung tâm Đổi mới sáng tạo vi điện tử vào vận hành cuối năm 2026 tại khu vực đô thị khoa học công nghệ phía Bắc TP Hồ Chí Minh.
Đây là những bước đi có triển vọng, nhưng kết quả cần được đánh giá qua cơ hội thực hành, chất lượng dự án và sản phẩm nghiên cứu mà sinh viên tham gia. Muốn đào tạo kỹ sư sát nhu cầu, doanh nghiệp phải cùng chịu trách nhiệm với nhà trường: góp chuyên gia, bài toán thực tế và môi trường thử nghiệm. Khi giảng đường nối được với nghiên cứu và phát triển sản phẩm, mục tiêu nhân lực mới có thể trở thành năng lực công nghệ trong nước.
