Cánh cửa mới, nhưng không phải lối đi tự động
Hiệp định VEFTA là thỏa thuận thương mại tự do giữa Việt Nam và bốn thành viên EFTA—Thụy Sĩ, Na Uy, Iceland và Liechtenstein—nhằm mở rộng trao đổi hàng hóa, dịch vụ và hợp tác kinh tế giữa các bên. Ngày 18/10/2026 tại Hà Nội, đại diện Việt Nam và bốn nước EFTA đã ký hiệp định; các bên hướng tới đưa hiệp định vào thực thi từ đầu năm 2027, sau khi hoàn tất thủ tục phê chuẩn. Đây là cơ hội đáng kể để đa dạng hóa thị trường, nhất là khi xuất khẩu Việt Nam còn tập trung vào một số đối tác lớn. Nhưng chữ ký và ưu đãi thuế không tự tạo ra đơn hàng: doanh nghiệp phải biến cam kết thành sản phẩm phù hợp, đáp ứng quy định và có khả năng giao hàng ổn định. Nếu không chuẩn bị từ sớm, VEFTA có thể mở cửa trên giấy mà chưa giúp doanh nghiệp bước vào được thị trường.
Với thủy sản Việt Nam, tiềm năng nằm ở các mặt hàng giá trị cao như tôm, cá tra, cá ngừ và sản phẩm chế biến. EFTA duy trì xóa bỏ hoàn toàn thuế nhập khẩu đối với thủy sản có xuất xứ Việt Nam khi hiệp định có hiệu lực. Tuy vậy, thị trường hiện chưa khai thác hết dư địa: xuất khẩu thủy sản sang Thụy Sĩ và Na Uy trong chín tháng đầu năm 2026 đều giảm so với cùng kỳ. Những con số này nhắc rằng lợi thế thuế quan cần đi cùng năng lực bán hàng và hiểu biết thị trường, thay vì được xem như bảo đảm tăng trưởng.
Rào cản thật sự nằm ngoài biểu thuế
Doanh nghiệp cần nhìn nhận EFTA là thị trường có yêu cầu cao, nơi ưu đãi chỉ có giá trị khi hàng hóa vượt qua các điều kiện phi thuế quan. Các rào cản gồm tiêu chuẩn kỹ thuật, an toàn thực phẩm, quy tắc xuất xứ, bảo vệ môi trường, lao động và trách nhiệm xã hội. Với thủy sản, truy xuất nguồn gốc và kiểm soát chất lượng không thể dừng ở hồ sơ cho một lô hàng; chúng phải được duy trì xuyên suốt chuỗi cung ứng. Doanh nghiệp cũng cần chứng minh nguyên liệu đáp ứng quy tắc xuất xứ để đủ điều kiện hưởng ưu đãi, thay vì mặc định mọi sản phẩm xuất khẩu đều được miễn thuế. Thiếu chứng từ hoặc quy trình không nhất quán có thể làm mất lợi ích của hiệp định ngay cả khi sản phẩm có sức cạnh tranh.
Yêu cầu môi trường cũng nên được xem như điều kiện tiếp cận thị trường, không phải phần trang trí trong thông điệp tiếp thị. Thị trường Thụy Sĩ chú trọng sản phẩm chất lượng, có nguồn gốc minh bạch và được sản xuất bền vững; tôm nuôi dưới tán rừng ngập mặn được đánh giá có lợi thế nhờ gắn sản xuất với bảo vệ môi trường và sinh kế cộng đồng. Đây là cơ hội cho sản phẩm tạo khác biệt, nhưng chỉ khi doanh nghiệp có bằng chứng kiểm chứng được. Một nhãn “xanh” không thay thế được dữ liệu về vùng nuôi, quy trình sản xuất hay nguồn nguyên liệu.
Chuẩn bị năng lực trước khi tìm đơn hàng
Bước đầu tiên không phải là tăng sản lượng, mà là rà soát khoảng cách giữa năng lực hiện có và tiêu chuẩn xuất khẩu tại từng thị trường. Doanh nghiệp nên kiểm tra điều kiện an toàn thực phẩm, hồ sơ truy xuất, quy trình kiểm soát chất lượng, chứng từ xuất xứ và khả năng duy trì nguồn cung ổn định. Đồng thời, cần nghiên cứu biểu thuế, quy tắc xuất xứ và điều kiện hưởng ưu đãi theo từng nước, bởi EFTA không nên được xem như một thị trường đồng nhất. Sau đó mới xác định mặt hàng và kênh tiếp cận phù hợp với nhu cầu, thị hiếu và quy định nhập khẩu. Cách làm này giúp tránh đầu tư dàn trải vào sản phẩm chưa đủ chuẩn hoặc chưa có lợi thế rõ ràng.
Doanh nghiệp cũng không nên chỉ xem VEFTA như một công cụ giảm thuế. Hợp tác với Na Uy và Iceland có thể mở thêm hướng tiếp cận nguyên liệu, công nghệ chế biến, bảo quản và tận dụng phụ phẩm; đây là cơ hội nâng chất lượng và giá trị sản phẩm, thay vì chỉ bán nhiều hơn. VASEP định hướng hỗ trợ thông tin thị trường và kết nối doanh nghiệp với nhà nhập khẩu, nhà phân phối tại Thụy Sĩ, đồng thời thúc đẩy hợp tác chuyên ngành với Na Uy và Iceland. Với doanh nghiệp, điều cần làm là biến những kết nối đó thành kế hoạch cụ thể: chọn sản phẩm chủ lực, xác định đối tác, hoàn thiện hồ sơ và kiểm tra năng lực giao hàng trước khi mở rộng.
Ưu đãi chỉ thành lợi thế khi doanh nghiệp sẵn sàng
VEFTA tạo cơ hội mở rộng xuất khẩu sang EFTA và nâng cấp sản phẩm Việt Nam, nhưng lợi ích sẽ không phân bổ tự động cho mọi doanh nghiệp. Những đơn vị đầu tư vào truy xuất, an toàn thực phẩm, xuất xứ rõ ràng và tiêu chuẩn bền vững có cơ sở tốt hơn để tiếp cận nhóm khách hàng coi trọng chất lượng. Ngược lại, nếu chỉ chờ thuế giảm để cạnh tranh bằng giá, doanh nghiệp có thể bỏ lỡ cơ hội hoặc không đủ điều kiện hưởng ưu đãi. Từ nay đến thời điểm hiệp định dự kiến được thực thi, ưu tiên đúng đắn là đánh giá năng lực, khắc phục điểm yếu và chọn thị trường, mặt hàng có triển vọng. Cánh cửa EFTA đã được mở về mặt cam kết; bước qua được hay không phụ thuộc vào mức độ chuẩn bị của từng doanh nghiệp.
